Home Forums Linksom – Werk & Inkomen Plan voor Herstel van de Solidariteit

Dit onderwerp bevat 0 reacties, heeft 1 stem, en is het laatst gewijzigd door  admin 4 jaren geleden.

1 bericht aan het bekijken (van in totaal 1)
  • Auteur
    Berichten
  • #1051

    admin
    Sleutelbeheerder

    Plan voor Herstel van de Solidariteit
    Versie: 0.1
    Eerlijk delen, gelijke kansen en een respectvolle bejegening
    Een initiatief van de beweging Linksom! binnen de PvdA

    1. Inleiding
    Het rapport ‘Van Waarde’ van de WBS kent vier waardes een kernbetekenis toe in de moderne sociaal-democratie: bestaanszekerheid, arbeid, verheffing en binding. Bij al deze waarden zijn eerlijk delen, gelijke kansen en een respectvolle bejegening van groot belang. Een solidaire samenleving vraagt op deze terreinen nog steeds en zelfs meer dan ooit ingrijpen van de staat en nieuwe arrangementen tussen staten. De tweedeling tussen regenten en arbeiders is in onze samenleving vervangen door een nieuwe tweedeling. Uit het essay ‘Van Waarde’ van de WBS: “Veel analyses wijzen op een dreigende tweedeling als gevolg van de mondialisering en technologische ontwikkelingen. Winnaars van de modernisering zijn over het algemeen de hoger opgeleiden, die voor hun werk niet langer gebonden zijn aan een bepaalde plek. Zij profiteren van de mondialisering, doordat de producten en diensten die zij consumeren goedkoper worden en zij onbeperkt over de wereld kunnen reizen en werken. Hun succes staat in schril contrast met het lot van diegenen die de dupe zijn van deze ontwikkelingen door verlies van werk of een neerwaartse druk op hun loon. Duidelijk is dat de toenemende onzekerheid tot diep in de middenklasse reikt. Uit onderzoek van het Centraal Planbureau blijkt dat in Nederland mensen uit de middenklasse met een gemiddelde opleiding een relatief hoge kans lopen om werkloos te worden, omdat hun werk het makkelijkst kan worden geautomatiseerd of uitbesteed. Deze herverdeling van kansen is een mondiaal verschijnsel. De afgelopen decennia is de inkomensongelijkheid in grote delen van de wereld sterk gestegen. Er ontstaat een wereld waarin de voornaamste tegenstelling niet ligt tussen rijke landen en arme landen, maar tussen een rijke mondiale bovenlaag, met een middenklasse die in de armere landen groeit (maar dat betekent in veel gevallen niet meer dan dat mensen iets meer dan twee dollar per dag verdienen) en in rijke landen afneemt, en een grote groep armen die nauwelijks de vruchten plukt van de mondiale economische groei.”

    Van Waarde legt het vizier wat betreft binding op twee groeiende ongelijkheden: die tussen hoger- en laagopgeleiden, en die tussen mensen die opgroeien in een cultuur waarin scheiding tussen geloof en staat, tolerantie, een open en pluralistische samenleving de norm is, en zij die opgroeien in een cultuur waarin fundamentalistische religieuze opvattingen de norm is: “Door ongelijkheid, groeiende verschillen en diversiteit staat die gemeenschap in Nederland al riskant onder druk. Als antwoord daarop moet de sociaal-democratie verenigen, samenbrengen, verschillen verkleinen. ‘De boel bij elkaar houden’ en terug bij elkaar brengen. De moed hebben volks- en overbruggingspartij te zijn, getrouw aan de beste sociaal-democratische traditie. Zij moet vooral ook een bindingsmiddel van de nationale democratie zijn. Deze dreigt uiteen te drijven omdat verschillende groepen zich meer en meer van elkaar verwijderen.”

    Op het punt van bestaanszekerheid focust Van Waarde vreemd genoeg niet op de toenemende mondiale en nationale inkomens- en vooral bezits- of vermogensongelijkheid, maar op het bestrijden van misbruik van overheidsvoorzieningen, het brengen van meer evenwicht tussen rechten en plichten van degenen die deze voorzieningen ontvangen (lees: meer plichten), en op het veranderen van de aard van en van waar die voorzieningen verstrekt zouden moeten worden: “van verzorgingsstaat naar toerustingsstad”. Het begrip participatiesamenleving wordt daarmee verbonden. Daarmee wordt naar onze mening volstrekt miskent dat de oude tweedeling tussen bezitters en degenen met weinig of geen bezit actueler dan ooit is, en dat deze met volstrekt doorgeslagen repressie, het benadrukken van eigen verantwoordelijkheid en eigen schuld in de beste neoliberale traditie, en ondoordachte en slecht voorbereide decentralisatie van taken en verantwoordelijkheden, alleen maar tot een scherpere tweedeling leidt. We zullen dat hieronder nader toelichten in onze analyse en daarna voorstellen doen die ons doet terugkomen op deze sociaal-democratische dwaling en aansluiten bij de enorme belangstelling voor het thema van economische ongelijkheid getuige de nog steeds voortdurende enorme publieke belangstelling voor de bestseller van Piketty en al het onderzoek en publicaties die daarop over dit thema zijn verschenen.

    De paus, de Amerikaanse president Obama, het IMF, de Wereldbank, de OESO en het World Economic Forum zien de ongelijkheid in onze samenleving als het kernprobleem van deze tijd. De iconische vorm die Piketty’s boek heeft aangenomen onderstreept hoezeer het onderwerp leeft. Nu de PvdA nog. In zijn State of the Union in 2014 maakte president Obama de ongelijkheid tot één van zijn belangrijkste thema’s – dat mag ook van onze PvdA verwacht worden: ‘dat gaan we keihard aanpakken’. Maar de PvdA niet meer wat zij over gelijkheid te zeggen heeft doordat ze niet meer weet wat ze wil. En zo kon GroenLinks nota bene het thema kapen bij de grote media belangstelling voor de parlementaire hoorzitting over dit thema. Linksom! wil het bestrijden van de sociaal-economische tweedeling weer terugbrengen naar het hart van de sociaal-democratie.

    Waarom zou nu iemand die links wil stemmen zijn keuze nog op onze PvdA laten vallen? In plaats van tegenbeweging zijn de sociaal-democraten bondgenoot van het neoliberalisme. In ideologisch opzicht is dat een fataal verbond, waardoor onze partij niet meer de maatschappijkritische factor van weleer is. ‘Neoliberaal denken is nogal agressief antimaatschappelijk, gericht op een politiek van sociale ontbinding’, zegt socioloog Willem Trommel. ‘Daarmee staat het haaks op de waarde die het hart van de sociaal-democratie uitmaakt: solidariteit. Waardoor verkeert de PVDA in een diepe crisis? Doordat ze meeloopt met het neoliberalisme.’ De schijn is anders. Ook onder sociaal-democraten wordt de term ‘neoliberalisme’ in afkeurende zin gebruikt. Er lijkt weer een ideo-logische vijand opgedoken, hoe ongrijpbaar ook. Maar nieuwe politiek heeft dat nog niet opgeleverd, ondanks de alternatieven die de Wiardi Beckman Stichting (WBS) aandraagt. Het neo-liberale doel van een overheid die zich terugtrekt uit de publieke dienstverlening geeft nog altijd richting aan het beleid. Onder het neoliberale regime wordt het individu beoordeeld op zijn productiviteit en concurrentievermogen, een maatstaf die politiek tot uitdrukking komt in de totem die voor de ‘hard werkende Nederlander’ is opgericht. ‘Niet-¬productieve’ krachten als kunstenaars, asielzoekers en werklozen valt een stiefmoederlijke behandeling ten deel.

    Volgens Trommel verwaarloost de PVDA haar relationele mensbeeld. Het individu dat niet zonder anderen kan om vooruit te komen en de zin van zijn bestaan mede aan die anderen ontleent, maakt in dat beeld plaats voor de ‘onderneming ik’ die met ‘zelfmanagement’ vorm krijgt. Over dat fenomeen van het ondernemer zijn van je eigen leven schrijft Trommel, als hoogleraar beleids- en bestuurswetenschappen verbonden aan Vrije Universiteit, in Omstreden vrijheid, het nieuwe jaarboek van de Wiardi Beckman Stichting. Vanuit de politiek worden mensen voortdurend aangespoord zichzelf te overtreffen, constateert Trommel. ‘Versoepeling van het ontslagrecht, bevordering van het zzp’er-schap, privatisering van de sociale zekerheid zijn voorbeelden van beleid dat de groei van de ik-onderneming moet bevorderen. Het individu mag zich niet verschuilen in een veilige sociale context of de zekerheid van een levenslange baan. Er valt immers zoveel meer uit het leven te halen.’

    Eén van de gevolgen is dat de risico’s die mensen in hun leven lopen vooral worden toegeschreven aan eigen keuzes. ‘Ooit was het een handelsmerk van de sociaal-democratie dat ongelijkheid in levenskansen in de eerste plaats het gevolg was van maatschappelijke tekortkomingen. Nu beziet men het leven als de uitkomst van een groot aantal persoonlijke keuzes. Tegenslag is dan eerder een gevolg van slecht zelfmanagement dan van het lot.’ De hoofdlijn van het huidige kabinet is een terugtredende overheid die burgers wil disciplineren tot rendabele burgers, al brengt onze PvdA hier en daar correcties aan. Dat beleid is vanzelfsprekend, niet omdat het objectief gezien het enige juiste is, maar omdat de achterliggende visie op de overheid en de verzorgingsstaat geen onderwerp van debat meer vormt. Wij trachten in onze plannen daarvoor een sociaal-democratisch alternatief te formuleren.

    Eerlijke beloningsverhoudingen en belastingen en meer kansen op maatschappelijke stijging op de sociaal-economische ladder en meer maatschappelijke participatie, met minder private schulden, minder armoede en minder stigmatisering, is rechtvaardiger, het bevordert de maatschappelijke solidariteit en gemeenschapszin, en voorkomt mogelijke verspilling doordat mogelijk niet de beste talenten op de juiste plaatsen werken. Onze PvdA moet van solidariteit, eerlijk delen en gelijke kansen weer veel werk maken. Onze partij moet van bestrijding van armoede, het voorkomen van uitsluiting en groeiende ongelijkheid(die ook tot economische schade leiden voor ons allen) weer een prioriteit maken. De tweedeling in een overerfbare kansarme onderlaag en een bovenlaag met alle mogelijkheden moet worden doorbroken.

    Joop den Uyl zei het al in de jaren 1970: ‘de sterkste schouders moeten de zwaarste lasten dragen’. Hans Spekman bejubelde de inkomensnivellering met de zorgpremie in het huidige regeerakkoord: ‘nivellering is een feest’. Bij de VVD brak de pleuris uit. Samsom en Asscher trachten te sussen: nivelleren was geen feest, heus niet: ‘wij vragen offers van de hoogste inkomens, maar dat blijven offers’. Maar voor de VVD bleven we de “Partij van de Afgunst’. Tijdens de verkiezingscampagne in 2012 bereed Mark Rutte alle liberale stokpaardjes: ‘jaloeziebelastingen’, de erfbelasting was een ‘sterftaks’ en 80 procent van de bijstandtrekkers kon gewoon aan het werk (‘Zo haal je die mensen uit de cultuur van achteroverleunen’). Negen dagen later werd het regeerakkoord herschreven, overigens alleen qua techniek. De inkomensgevolgen bleven grotendeels hetzelfde. De ophef rond een zeer bescheiden correctie op de ongelijkheid in Nederland geeft goed aan waarom deze coalitie zo ongemakkelijk is.

    Tegelijkertijd is de bijstand doordrenkt geraakt van een filosofie die bij de nieuwe VVD past, maar niet bij ons: de suggestie dat vele burgers niet zouden willen werken, daar onvoldoende zelf voor over hebben en als ze de kans krijgen ook de boel belazeren met uitkeringsfraude. Repressieve maatregelen overheersen in de uitwerking van de tegenprestatie in de bijstand en door PGB-houders zelf niet meer te vertrouwen hebben we nu een gigantische uitvoeringscrisis bij de Sociale Verzekeringsbank. De Fraudewet uit het kabinet-Rutte-I verklaarde iedere fout bij sociale uitkeringen tot fraude met een automatische boete van 100 procent boven op het terugbetalen van het teveel ontvangen bedrag. Een wet met een omgekeerde bewijslast die bost met de meest fundamentele beginselen van onze rechtsstaat. Vaak is er helemaal geen sprake van fraude, maar zijn mensen gewoon de weg kwijt in het doolhof van UWV, SVB en gemeentelijke bijstand. Pas nadat de rechter hier een streep doorheen haalde kwam onze minister Asscher in actie. Uiteraard kregen we daar ook een juichende mail over uit ons partijbureau. En de oplossing? Nu moet degene die niet de opzet tot frauderen had maar zich heeft vergist bij het invullen van de formulieren toch nog altijd een boete van 25 procent van het ten onrechte geïncasseerde bedrag betalen!  
    2. Analyse

    Hoe ongelijk is Nederland?
    De sterkste schouders dragen in dit land steeds minder de zwaarste lasten, integendeel zelfs. De rijkdom concentreert zich bovendien steeds meer bij de mensen met bezit. Uit de WRR-studie ‘Hoe ongelijk is Nederland?’ blijkt dat inmiddels is 60% van het vermogen in Nederland in handen is van 10% van de bevolking. Tegelijkertijd gaat een groeiend deel van de mensen met alleen een inkomen gebukt onder schulden. In ons land bezit de bovenste 1,2% maar liefst 40% van alle rijkdom. De drie rijkste Nederlanders hebben meer dan de armste helft van alle Nederlanders. Ca. 80% heeft samen minder dan een kwart van het totale vermogen. De armste 1% heeft meer dan 52 miljard euro aan schulden, dat is bijna 7% van het totaal, gemiddeld 727.000 euro per huishouden. Zo’n 95% van hen heeft een hypotheekschuld, ze staan onder water. Nederland behoort internationaal gezien tot de landen met de grootste vermogensongelijkheid. In de EU is alleen in Polen de vermogensongelijkheid groter. Er is wel een belangrijk verschil met voor 1914: er is nu een bredere middenklasse met een eigen woning. Maar die huizen staan steeds vaker onder water: het aantal Nederlanders met een negatief eigen vermogen is verdubbeld sinds 2008. De middenklasse lijkt langzaam af te brokkelen.

    Gecorrigeerd voor inflatie is het gemiddelde huishoudinkomen de afgelopen 40 jaar nauwelijks toegenomen. Het reële inkomen van de tien procent minst verdienende huishoudens is in Nederland sinds 1977 zelfs met ruim dertig procent gedaald. Ook zijn de CAO-lonen, gecorrigeerd voor inflatie, sinds 1980 niet gestegen. Een eenverdiener die afhankelijk is van het CAO-loon en er geen periodieken en dergelijke bij kreeg, ging er de afgelopen 35 jaar dan ook niet op vooruit. De toegenomen rijkdom (gemeten in bbp per hoofd van de bevolking, gecorrigeerd voor inflatie) zit vooral bij tweeverdieners, mensen die carrière maakten en mensen met inkomen uit vermogen. Drie vaak onderbelichte factoren veroorzaken toenemende inkomensverschillen: mensen gaan ‘opwaarts’ relaties aan (hoogopgeleid trouwt met hoogopgeleid), loononderhandelingen gaan over procenten in plaats van centen (en twee procent erbij is op het minimuminkomen een schijntje ten opzichte van twee procent voor hoge inkomens) en ten slotte het feit dat veel uitkeringen (AOW, bijstand) verstrekt worden per huishouden terwijl lonen individueel zijn. Tweeverdieners verdienen twee inkomens, samen¬wonende AOW-ers of bijstandsgerechtigden krijgen pakweg 140 procent van een alleenstaandenuitkering. De topinkomens explodeerden tegelijkertijd, tot gemiddeld 52 keer het minimumloon. De armste 10% is er tussen 1970 en 2011 met 30% in reëel inkomen op achteruit gegaan, waarvan 10% punt sinds 1990: lagere uitkeringen, grotere loonverschillen en toename van flex- en deeltijdwerk. In 1977 verdiende rijkste 10% 5, 1 maal zoveel als de armste 10%, in 1990 was dat 7 maal, en in 2011 8,2 maal. Wie, zoals topmanagers in het bedrijfsleven, zijn beloning deels in aandelen krijgt, zag de bedragen de afgelopen vijf jaar in de stijgende beurstrend zomaar verdubbelen. De hardwerkende Nederlander heeft het nakijken.

    Het bovenstaande beeld dat de rijken steeds rijker worden klopt niet. Met dat bericht kwam Me Judice onlangs naar buiten over het feit dat de inkomensongelijkheid aan de top stabiel is. Deze conclusie verdient een belangrijke nuancering volgens de Amsterdamse econoom Wiemer Salverda indien men naar de vermogensongelijkheid in Nederland kijkt. De ongelijkheid in netto-vermogens is sterk gestegen de afgelopen jaren waarbij vooral opvalt dat het schuldniveau van de onderste 90% huishoudens is gestegen terwijl de waarde van het eigen huis vermogen sterk daalde, in tegenstelling tot de top 10% die zijn schulden stabiliseerde en naast het eigen huis nu meer vermogen bezit dan ooit. De Leidse economen Caminada, Goudswaard en Knoef (2015) bespraken onlangs in Me Judice de inkomensaandelen van de tien procent huishoudens met de hoogste bruto inkomens. Hun cijfers tonen tussen 1990 en 1999 een vlak verloop en tussen 2001 en 2012 een heel lichte stijging. Voor een effectief publiek debat is het van groot belang om goed te weten waar het eigenlijk over gaat en wat de beperkingen zijn van dergelijke uitkomsten. De ‘rijken’ worden hier gedefinieerd aan de hand van hun inkomen. In het publieke debat loopt dat door elkaar met rijken die een groot vermogen bezitten. De Quote-500 richt zich bijvoorbeeld op hen (helaas zonder consistent huishoudbegrip). Voor een serieus debat over de vraag of de rijken wel of niet rijker worden, is inzicht in de vermogensverhoudingen essentieel. Inkomen is onzekerder dan vermogen. Het hangt volledig af van leven en gezondheid van de inkomen-ontvangende persoon (behalve natuurlijk juist bij inkomen uit vermogen). Daarentegen berust vermogen op eigendom, levert het vermogen vrije beschikkingsmacht en is het niet afhankelijk van ziekte of overlijden.

    Wiemer Salverda toont aan dat het topaandeel in en de ongelijkheid van de vermogensverdeling recent juist zeer sterk gestegen zijn (zie figuur 1). Het aandeel van de vermogenstop 10% in alle vermogens in 2013 bedraagt 66 procent, verreweg het hoogste niveau ooit bereikt met de beschikbare cijfers. Twee derde van alle vermogens is in handen van een tiende van alle huishoudens. Dat is ruim vier procentpunten meer dan in 2012, en 10 procentpunten meer dan in 2009 – het laagste punt, dat werd voorafgegaan door een daling met twee procentpunten vanaf 2006. Dit topaandeel heeft betrekking op het netto-vermogen, en betreft de waarde van de juridische eigendommen (brutovermogen) van het huishouden na aftrek van hun schulden. In overeenstemming met deze definitie presenteert Salverda ook de Gini-coëfficiënt als maat van ongelijkheid berekend inclusief negatieve vermogens. De coëfficiënt heeft de waarde nul als de verdeling helemaal vlak is en alle eenheden evenveel vermogen bezitten, en deze coëfficiënt bedraagt 100 procent als alle vermogen in handen van een enkel huishouden is. De ontwikkeling van beide indicatoren, het topaandeel en de Gini-coëfficiënt, verloopt bijna parallel. De Gini legt de nadruk op het midden van de verdeling, maar het topaandeel is zo enorm groot dat het de coëfficiënt sterk beïnvloedt.

    Figuur 1: top 10% aandeel en Gini coëfficiënt netto-vermogensverdeling, 1993–2000 en 2006–2013

    De Gini bereikt in 2013 het niveau van 0,89. Dat is buitengewoon hoog, niet alleen voor ons land maar ook in een internationale vergelijking. Het stijgt nota bene uit boven de uitkomsten voor de Verenigde Staten (0,87 in 2013; Wolff 2014, 12) en Zwitserland (0,85 in 2010, Statistik Schweiz 2014, 69), en ook ver boven het minder goed vergelijkbare Duitsland (0,78 in 2012, Grabka en Westermeier 2014, 153). De conclusie kan niet anders zijn dan dat de vermogensongelijkheid in Nederland een ongekend niveau heeft bereikt.

    Betekent dit gegeven dat de topvermogens ook hoger zijn dan ooit?, vraagt Salverda zich vervolgens af. Het zou ook kunnen dat ze minder (hypotheek)schulden hebben. Zoals bekend zijn die omvangrijk in ons land. Figuur 2 toont de nominale omvang van het netto-vermogen (na aftrek van schulden) voor de bovenste 10% tegenover de rest. In 2013 bezit de top 701 miljard euro en de rest 359 miljard euro. Beide segmenten bereiken een hoogtepunt in 2008 (resp. 737 en 563 miljard) en dalen daarna. De daling voor de top is echter veel geringer (7%) dan voor de rest (37%). De rijksten lijden hier dus wel maar veel minder en ze handhaven zich beter dan de rest. Als gevolg daarvan is hun vermogensaandeel scherp gestegen en zo ook de algemene ongelijkheid volgens de Gini- coëfficiënt.

    Figuur 2: Nominaal netto vermogen van top 10% en de onderste 90%, 1993–2000 en 2006–2013

    Bij de vermogens- en schuldverhoudingen in de onderste 90% speelt het eigenwoningbezit de hoofdrol (zie figuur 3). Dit bezit, na aftrek van de schulden, bepaalt grotendeels het verloop van hun totale vermogen. Hun overige (voornamelijk financiële) vermogen is stabiel. Het eigenwoningvermogen stijgt van 91 miljard euro in 1993 naar 356 miljard euro op de top van 2008 en daalt daarna met meer dan de helft, in het bijzonder in het jaar 2012. Tegelijk exploderen hun schulden. Die worden na 2008 niet minder maar lopen juist fors verder op en overtreffen het netto-vermogen steeds meer – met ruim 300 miljard in 2013. Twee derde van hun juridisch eigendom is dan belegd met schulden. Raghuram Rajan’s (2010) “Let them eat credit” is actueler dan ooit voor de onderste 90%.

    Figuur 3: Samenstelling netto vermogen en schuld van de onderste 90%, 1993–2000 en 2006–2013

    Figuur 4: Samenstelling netto vermogen en schuld van de top 10%, 1993–2000 en 2006–2013

    De top 10% ziet er volkomen anders uit (zie figuur 4). Hun eigenwoningbezit is aanzienlijk en overtreft aan het einde van de waarnemingsperiode dat van de gehele resterende 90 procent: 201 miljard euro tegen 157 miljard euro. Binnen het vermogen van de top 10% zelf bezien is het belang van het eigen huis echter veel geringer dan voor de onderste 90%, en het fluctueert ook minder over de jaren. Tussen 2008 en 2013 verliest het weliswaar een kwart aan waarde, maar dat is slechts half zoveel als de onderste 90 procent. De reden daarvan is niet een gunstiger prijsontwikkeling van huizen van de top, maar een veel geringere hypotheekschuld. Bovendien stijgt die schuld na 2008 niet maar neemt ze licht af. Schulden vormen slechts 15 procent van het top 10% brutovermogen – tegenover 80% voor de onderste 90%.

    Schuld is echter maar een deel van het verhaal. Opvallend is dat het overige (financiële) vermogen van de top 10% na een aanvankelijk daling in 2009 zich snel herstelt en al in 2010 het eerdere topniveau achter zich laat – in 2013 goed voor 500 miljard euro. Zo bezien worden de rijken wel degelijk rijker. Hun aandeel in het totaal van deze vorm van vermogen stijgt naar 71 procent. Hierbij staat hun aandelenbezit voorop (203 miljard euro): zij bezitten 90 procent van alle aandelen.

    Figuur 5: top 10% en top 1%: Aandelen in totaal netto vermogen, 1993–2000 en 2006–2013

    Tot slot, in een bespreking van de vermogensongelijkheid mag de top 1% natuurlijk niet ontbreken. Hun vermogen steeg naar 282 miljard euro oftewel 26,6 procent van het totaal in 2013, en 40 procent van de top 10% (701 miljard). De ontwikkeling van de top 1% ontwikkeling schraagt die van de complete top 10% (figuur 5). De topvermogens zijn verantwoordelijk voor meer dan 60 procent van de spurt omhoog sinds 2009. Vergeleken met eerdere jaren lijkt de rol van de subtop- 9% recent iets aan belang te winnen, daarom is het beeld van de top 10% van belang naast de top 1%. Voor de top 1% geldt nog sterker wat hierboven al gesteld is. Hun huizenbezit (26 miljard euro) omvat slechts 7 procent van het totale huizenbezit (7%) en hun schulden (42 miljard euro) omvat slechts 5% procent van alle schulden. Deze aandelen zijn gering, maar het tegendeel geldt voor hun andere vermogen (256 miljard euro): 36% van het algemeen totaal en 51 procent van het top 10% totaal (500 miljard euro). Dat geldt daarbinnen in het bijzonder voor hun aandelenbezit: het vormt 67 procent van alle aandelen bezit en driekwart van dat van de top-10% (203 miljard euro).

    Als de huizenprijzen zich herstellen zijn de top 10% en de top 1% er klaar voor om hun vermogen verder te laten expanderen, terwijl de onderste 90% eerst een nog immer groeiende schuldenberg moet zien kwijt te raken. Daar hoeven ze echter niet op te wachten omdat de waarde van hun aandelenbezit onder invloed van het beleid van ‘Quantative Easing’ van de Europese Centrale Bank snel zal stijgen. Kortom, als we kijken naar wat er echt toe doet voor rijkdom: vermogen, dan ziet het verhaal er volkomen anders uit dan voor inkomens. De rijken hebben meer financieel vermogen dan ooit, en ze staan in de startblokken om te profiteren van de gevolgen van Quantative Easing en stijgende huizenprijzen. De vermogensongelijkheid is nu groter dan ooit en er is weinig reden om te verwachten dat dit snel gaat veranderen, integendeel. Rijken doen het echt veel beter.

    In de vorm van hogere belastingen en minder voorzieningen zijn de kosten van de door de financiële wereld en het daar ongebreideld nog steeds voortwoekerende flitskapitalisme veroorzaakte crisis vanaf 2008 verhaald op de mensen die het van hun inkomen moeten hebben. De rijken zijn sinds 2008 ondertussen weer meer rijker geworden. Ondertussen is de armoede in ons land sinds het aanbreken van de crisis flink gestegen. In 2012 moesten 664.000 huishoudens het doen met een laag inkomen, 90.000 meer dan het jaar daarvoor.

    De terugkeer van ongelijkheid in het maatschappelijk debat
    Het debat is in het Westen politiek geagendeerd na de verschijning van de Engelse vertaling van Le Capital au XXIe siècle (2013) van de Franse econoom Thomas Piketty. Piketty betoogd dat er vroeger twee manieren waren om rijk te worden: hard werken of een rijke vrouw trouwen. Trouwen was duidelijk de beste optie. In de 20e eeuw veranderde deze gedachte. Het ging om goed studeren en hard werken, dan kon de Amerikaanse droom ook in Europa uitkomen. Welvaart is bovenal een keuze, werd de stelling. Rijkdom was niet alleen weggelegd meer voor loterijwinnaars, erfgenamen en grootverdieners. Geen gezeik, iedereen rijk. Toch? Maar Piketty wijst ons op de terugkeer van de ongelijkheid. Sinds 1950 is het rendement op kapitaal weer hoger dan de groei van de economie: je kunt weer beter een rijke vrouw trouwen. Hij pleit daarom voor fors hogere, progressief oplopende belastingen op vermogen en erfenissen.

    Het oneerlijke karakter van onze inkomens- en vermogensontwikkeling vormt samen met het ontstaan van een nieuwe asociale klasse op den duur een bedreiging van onze democratische rechtsstaat. Uit een studie van de WRR blijkt dat de toenemende ongelijkheid het vertrouwen ondermijnt in de instituties daarvan, zoals het parlement, politieke partijen en het rechtssysteem, maar dan vooral bij de mensen die het meest te verliezen hebben, de hogere statusgroepen. Marcel ten Hooven in NRC Handelsblad eind augustus 2014: “De nieuwe asociale klasse is in de meest letterlijke zin asociaal, dus maatschappelijk ongebonden, met haar opvatting dat zij haar succes vooral aan zichzelf dankt en dat maatschappelijke bindingen eerder hinderlijke barrières voor het eigen welbevinden zijn dan nuttig. Niet het ‘welbegrepen eigenbelang’ drijft haar, maar het ‘egoïstische eigenbelang’.” De nieuwe asociale klasse heeft door haar bezit de overheid niet meer nodig. Zij bemoeit zich steeds minder met de politiek, en als ze het nog doet, dan alleen om de eigen bijdrage aan belastingen laag te houden en de overheid klein te houden, ook al gaat dat ten koste van voorzieningen die voor anderen juist nodig zijn. Volgens Joseph Stiglitz, in zijn The Price of Inequality – met instemming geciteerd in het door ons congres aangenomen rapport van de commissie Melkert, is de nog altijd toenemende ongelijkheid geen onvermijdelijke ontwikkeling, maar het directe, bewust nagestreefde doel van de politieke invloed die de rijken uitoefenen op wetgevende en regulerende processen. De op twee na rijkste mens ter wereld, Warren Buffet, sprak al eens openlijk over de nieuwe klassenstrijd die hij zag woeden, om er aan toe te voegen: “En mijn klasse staat op het punt die strijd te winnen”.

    Tot voor kort was het idee dat inkomens¬verschillen goed zijn voor de economie tamelijk hardnekkig: ongelijkheid zou naijver aanwakkeren, waardoor mensen harder gaan werken. De OESO heeft hier onlangs korte metten mee gemaakt: inkomensverschillen zijn juist slecht voor de economie. Ten eerste omdat juist aan de onderkant mensen productiever worden als ze meer middelen krijgen: ze zijn dan minder met overleven bezig, scholen zichzelf en hun kinderen beter en gaan meer bijdragen aan de samenleving. Dat geldt niet alleen voor de onderste tien procent, maar zelfs voor veertig procent van de mensen, toont de OESO aan. Ook leidt bij de onderste inkomensgroepen extra geld tot extra bestedingen in de reële economie, terwijl de bovenste inkomensgroepen hun geld eerder oppotten. Waren de inkomensverschillen in Nederland kleiner, dan zou dat wellicht dertig miljard aan bbp extra opleveren, aldus de OESO.

    Dat toenemende ongelijkheid geen natuurverschijnsel is waar niks aan te doen valt, blijkt in Zuid-Amerika. Ontwikkelingseconoom Sir Richard Jolly van de Universiteit van Sussex laat zien dat de ongelijkheid in vijftien Zuid-¬Amerikaanse landen in de afgelopen jaren flink is afgenomen door een combinatie van belastingpolitiek, handelsbeleid, armoedeprogramma’s en overheidsinvesteringen van overwegend linkse regeringen.

    Mensen die niet behoren tot de rijken worden in de VS en in Europa echter steeds meer opgesloten in hun eigen klasse. Hoe groter de ongelijkheid is, hoe kleiner de kans om te kunnen stijgen op de maatschappelijke ladder. In een samenleving met harde scheidslijnen tussen de bezitters en degenen zonder bezit verliest de democratie aan betekenis als proces waarin de gedeelde belangen van burgers worden geformuleerd. Verminderde sociale mobiliteit zal uiteindelijk door verminderde sociale cohesie en meer politieke instabiliteit ook de investeringen doen afnemen. Veel economen hebben er op gewezen dat de groeiende ongelijkheid ook een belangrijke rol speelde in de aanloop tot de financiële wereldcrisis van 2008. Voorts heeft beperkte sociale mobiliteit ook tot gevolg dat competente mensen uit de armere lagen van de bevolking uitgesloten worden van goede banen, waardoor hun talent zowel in persoonlijk als in maatschappelijk opzicht wordt verspild. Het betekent ook dat er mensen op topposities zitten die mogelijk niet de besten zijn die de samenleving had kunnen hebben als er meer sociale mobiliteit was geweest. Dit leidt op den duur tot culturele en intellectuele ‘inteelt’ onder de elite. Het blijkt dan ook dat meer egalitaire samenlevingen in veel gevallen hogere groeicijfers kennen.

    Het is volgens de commissie Melkert de economische vertaling van de klassieke zorg over de sociale kosten van tweedeling. Individuele productiviteit en maatschappelijke stabiliteit komen zodanig in de knel dat niet meer kan worden voldaan aan de basisvoorwaarden voor welvaart en solidariteit. Dit remt ook de consumptieve vraag vanuit de massa – en dat is niet in wat ondernemers en werknemers in hun gezamenlijk belang verbindt. Zoals het rapport-Melkert stelt: We moeten af van het Angelsaksische neoliberale model.

    Het Internationaal Monetair Fonds (IMF), een van de steunpilaren van het kapitalisme, heeft bij monde van Christine Lagarde verklaard dat te veel ongelijkheid slecht is voor de economie. Om dezelfde redenen waarschuwen IMF-onderzoekers ook voor zwakke vakbonden. Dan krijgen de topinkomens te weinig tegenwicht en neemt de ongelijkheid verder toe. Dat zegt het IMF, een van de cheerleaders van de vrijemarkteconomie, die toch niet bekend staat als een vriend van de vakbonden. Voor de econoom Robert Went, stafmedewerker van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), is het alarm dat IMF-topvrouw Lagarde heeft geslagen een signaal dat ook het financiële establishment de ogen zijn geopend voor het gevaar van extreme ongelijkheid. ‘Het is tot de internationale technocratie van IMF, Wereldbank, OESO doorgedrongen dat het niet goed gaat met het kapitalisme zoals het nu functioneert’, zegt hij. ‘Lagarde heeft haar mensen opgedragen dieper in het probleem van de ongelijkheid te duiken. Tot voor kort was dat daar taboe. Bij de Wereldbank zaten de medewerkers die ongelijkheid bestuderen vroeger in een achterkamertje. Nu hebben ze alle ruimte. Allemaal tekenen van het gestaag toenemende besef dat de ongelijkheid van nu een probleem is.’

    Het intensieve debat dat Thomas Piketty heeft losgemaakt met zijn Le Capital au XXIe siècle wijst erop dat de geesten rijp waren voor de problematisering van ongelijkheid. Hoeveel ongelijkheid kan een samenleving verdragen? De crisis van 2008 heeft aan deze bewust¬wording bijgedragen. Sindsdien is economische stagnatie voor het ene deel van de bevolking een pijnlijke reële ervaring en valt het andere deel een steeds uitbundiger rijkdom ten deel. In de vorm van hogere belastingen en minder voorzieningen zijn de kosten van de crisis van het financiële kapitalisme verhaald op de mensen die het van een arbeidsinkomen moeten hebben. De hypervermogenden zijn de dans ontsprongen en er zelfs op vooruit gegaan. In de VS is 106 procent van de groei in 2009-2012 naar de rijkste één procent gegaan. Meer dan honderd procent, wat komt doordat de rest erop achteruit is gegaan. President Obama is zich van deze ontsporing bewust, getuige zijn uitspraak dat ongelijkheid ‘the defining challenge of our time’ is. Door de toenemende ongelijkheid tussen de noordelijke en zuidelijke lidstaten lopen ook in de Europese Unie de spanningen op. Ze vormen inmiddels een reële bedreiging voor het Europese samenwerkingsproject. Went: ‘Daar ben ik pessimistisch over. Dat gaat echt de verkeerde kant uit.’ Robert Went (1955), gepromoveerd op globalisering, speelt een verdienstelijke rol in de intellectuele verdieping van het Nederlandse debat over ongelijkheid. Met WRR-raadslid Mark Bovens en zijn collega-stafmedewerkers Monique Kremer en Erik Schrijvers is hij verantwoordelijk voor de studie Hoe ongelijk is Nederland?. Hij is ook de samensteller van het boek Waarom Piketty lezen?, een bundel met 49 beschouwingen over het baanbrekende werk van de Franse econoom. Piketty heeft aangetoond dat de naoorlogse periode waarin de gelijkheid in het Westen toenam, tot medio jaren zeventig, een historische uitzondering was op de immanentie in het kapitalisme dat bezit meer oplevert dan arbeid. De rijken met kapitaal komen allengs op grotere afstand te staan van mensen die hun inkomen alleen uit arbeid halen. ‘Volgens Paul Krugman is het effect van Piketty’s werk als dat van een storm die door het vakgebied raast’, zegt Went. ‘Zijn aanpak zie je zelden in de economische wetenschap. Hij haalt de sociologie erbij, de geschiedenis, de literatuur. Al die niet-economische inzichten verwerkt hij in combinatie met zijn empirisch onderzoek in een nieuw verhaal over de economie. Op de Nederlandse universiteiten heeft die benadering lange tijd in het verdomhoekje gezeten. Tekenend is de afschaffing van de leerstoel geschiedenis van het economisch denken aan de Universiteit van Amsterdam. Dat vak vond men niet meer belangrijk.’ In de crisis van 2008 bleek dat die blikvernauwing ons geen goed heeft gedaan, zegt Went. ‘Voor velen gebeurde er toen iets nieuws. Zij werden verrast, bij gebrek aan kennis van de geschiedenis van het kapitalisme. Men komt nu wat terug van die a-historische benadering, ook dankzij studenten die méér sociologie, méér geschiedenis in de beoefening van de economische wetenschap willen. Ze keren zich tegen de instrumentele, eendimensionale benadering waarin de economie wordt teruggebracht tot modellen. Ze willen praten over de echte problemen van nu, zoals ongelijkheid. Over een paar jaar, als zij zich melden op de arbeidsmarkt, zal hun benadering ook instituties als de ministeries binnensijpelen.’

    Een ander belastingstelsel
    Onze financiële woordvoerders in de Tweede Kamer, Ed Groot en Henk Nijboer, betoogden in het artikel Belastingstelsel: de mens centraal, niet de financiële sector, van Ed Groot en Henk Nijboer in Liberaal Reveil, het blad van de Teldersstichting, in oktober 2013 dat ons land een land van paradoxen geworden is: we hebben de rijkste pensioenfondsen, maar de inkomens van ouderen dalen hard en zijn onzeker. We zijn wereldkampioen sparen, maar de binnenlandse kapitaalmarkt staat droog en bedrijven kunnen nauwelijks krediet krijgen. We hebben na Luxemburg de hoogste inkomens, maar de binnenlandse bestedingen dalen harder dan in onze buurlanden. We hebben een grote financiële sector (ruim 4 maal het BNP), maar onze hypotheken zijn duurder dan elders in de EU. Internationale belastingconcurrentie en –ontduiking leidt ertoe dat grote bedrijven en kapitaal steeds minder belast worden. De effectieve belastingdruk is bij multinationals is de laatste jaren met 5% gedaald. De ophopende kapitalen bij tropische belastingparadijzen verstoren de economische kringloop en veroorzaken zeepbellen op de internationale kapitaalmarkten.

    Het totale vermogen in ons land minus (hypotheek)schulden bedraagt ongeveer 2500 miljard euro, 4 maal ons BBP. De vermogensbelasting levert echter minder dan 4 miljard op, 0,16%. Ook internationaal gezien scoort Nederland hier extreem laag. Oorzaak is dat slechts vrije besparingen worden aangeslagen. Tegelijkertijd worden kleine spaarders te zwaar belast.

    De PvdA moet volgens onze Tweede Kamerfractie breken met de fiscale speculatie die aan de basis ligt van het opblazen van zowel schulden als vermogens. Ons fiscale stelsel is teveel toegesneden op Nederland als renteniersnatie en de bijbehorende belangen van de uit zijn voegen gegroeide financiële sector. Renteniers betalen geen AOW-premie, geen AWB-premie en andere premies voor volksverzekeringen en geen inkomensafhankelijke ziektekostenpremie, terwijl ze wel het recht hebben op deze kostbare voorzieningen. Ons belastingstelsel moet weer in het teken komen van werk, eerlijk delen en reële economische groei. Daarin heeft onze fractie gelijk maar wij vrezen dat ze van het kabinet geen, of onvoldoende, gelijk krijgen.

    De rode draad van het kabinetsbeleid is: zorg voor meer economische groei, want daar profiteert uiteindelijk iedereen van. Een geloof dat ook wel bekendstaat als de trickle down-¬filosofie, of zoals de Engelsen zeggen ‘a rising tide lifts all boats’. De effecten van deze filosofie zijn vergaand, zeker in combinatie met de mythe dat financiële armslag voor bedrijven en kapitaalkrachtigen leidt tot investeringen. Zo kun je rechtvaardigen dat je bezuinigt op voorzieningen voor arme mensen ten bate van bedrijven en rijken: dat zorgt immers voor economische groei waar ook de armen uiteindelijk baat bij zullen hebben. Het trickle down-effect is echter een mythe, laat de Amerikaanse econoom Joseph Stiglitz zien met uitgebreid onderzoek. Want niet alleen leidt het bevoordelen van bedrijven vaak helemaal niet tot investeringen en groei, ook komt groei niet vanzelf ten goede aan de onderkant van de samenleving. Of de onderkant baat heeft bij economische groei hangt grotendeels af van het overheidsbeleid: de herverdeling via belastingen, publieke voorzieningen en sociale zekerheid.

    De (on)rechtvaardigheid van de ongelijkheid
    De signalen van zo’n omslag zijn evident. Onder druk van de publieke verontwaardiging zagen bestuurders van ABN AMRO, ING, KPN en ASR af van bonussen en salarisverhogingen. Ahold-topman Dick Boer wist zich niet goed raad toen hij op de aandeelhoudersvergadering oog in oog stond met Soufian Afkir, een vakkenvuller, gekleed in een half pak omdat hij ‘niet meer kan betalen’. Afkir vroeg hem naar de ratio achter het verschil in beloning tussen hem en Boer, 5,96 euro versus 1634 euro per uur: ‘Om het loon dat u in een jaar verdient te evenaren moet ik 299 jaar fulltime werken.’ Ook in het hyperkapitalistische Amerika zijn er tekenen dat ondernemingen beter gaan letten op hun reputatie. Zo trekt het ene na het andere bedrijf zijn minimumloon op. Starbucks, Walmart, McDonald’s, tientallen bedrijven. Datzelfde gebeurt in een aantal staten en in Seattle. Waarom doen ze dat? Het bewaken van hun reputatie is één overweging. Ze ontdekken ook dat ze meer van hun mensen kunnen verwachten als ze hun met een hoger loon meer waardering geven. Bedrijven onderkennen bovendien meer en meer dat werknemers ook consumenten zijn. Walmart weet dat als het met zijn laagste uurloon naar 10 dollar gaat, in plaats van 7,60, zijn werknemers een flink deel van dat extra loon bij Walmart zelf zullen besteden. Het is eigenlijk een herontdekking van het langetermijnbelang van bedrijven. Henry Ford zei destijds al dat hij zijn werknemers beter betaalde dan zijn concurrenten omdat hij dan meer T-Fords verkocht.

    Historicus Rutger Bregman en economisch journalist Jesse Frederik, beiden werkzaam voor het journalistieke platform De Correspondent, schreven dit voorjaar een veel verkocht boekje in het kader van de Maand van de Filosofie, ‘Waarom vuilnismannen meer verdienen dan bankiers’. Zij vinden ongelijkheid niet (on)rechtvaardig op zichzelf, maar stellen zich de vraag: welke rijkdom is verdiend? Het gaat hen om de rechtvaardigheid van (on)gelijkheid op zichzelf: is het rechtvaardig dat een vuilnisman minder verdient dan een bankier, is het eerlijk dat iemand met rijke ouders betere kansen heeft dan iemand met arme ouders, is het te verantwoorden dat mensen met meer talent extra worden beloond, is, kortom, wat verdiend wordt ook echt verdiend? Het gaat dan om morele oordelen, die niet met de wiskunde van de tegenwoordige dominante vorm van economie berekend kunnen worden. De neoklassieke economen stellen dat de vrije markt regelt dat iedereen krijgt wat hij bijdraagt en waarom zou je je druk maken over ongelijkheid als de wet van vraag en aanbod regelt dat iedereen krijgt wat hij verdiend. Niet toevallig was tot voor kort ongelijkheid een thema dat nauwelijks aan bod kwam op economische faculteiten. Bregman en Frederik betogen dat economie van oudsher echter juist een morele wetenschap was en citeren daarbij onder meer Adam Smith, die in zijn tijd voorstelde om de consumptie van ‘de luie en ijdele vermogenden’ stevig te belasten. Het wordt volgens hen tijd om de les van de oude moraalfilosofen opnieuw in herinnering te brengen: economische transacties kunnen niet neutraal zijn omdat onze waarden en voorkeuren niet neutraal zijn.

    Bregman en Frederik benoemen als eerste voorbeeld van onverdiend inkomen het toeval van de geboorte. In onze tijd en in de 19e eeuw en daarvoor is en was een erfenis een van de snelste wegen naar grote rijkdom. De dochter van Freddy Heineken erfde in 2012 3,7 miljard euro en staat sindsdien prijkt zij op de eerste plaats van de Quote 500, de ranglijst van de rijkste Nederlanders. Onder Nederlandse miljonairs geeft 36% aan dat zij hun bezit voornamelijk uit erfenissen of schenkingen hadden verkregen en in de top tien van rijkste Nederlanders staan maar liefst acht familiedynastieën. Voor liberalen uit de 19e en begin 20e eeuw, zoals voor door de door Rutte zo bewonderde enige andere liberale premier van ons land, Cort van der Linden, was een erfenis bij uitstek een vorm van ‘onverdiend inkomen’. In 1918 stelde zijn liberale minister Treub voor om het erfrecht op termijn geheel te schrappen, en als tussenstap te beperken tot de directe familie, en een deel daarvan te belasten. Rutte daarentegen verlaagde de erfbelasting in 2010.

    Als tweede voorbeeld van onverdiend inkomen noemen Bregman en Frederik rijkdom uit de grond. Ook hier hadden klassieke liberalen als Smith en Ricardo kritiek op grondrenten, waarvoor de private eigenaren nooit iets gedaan hebben. Bij schaarse grond op populaire plekken werden en worden grondeigenaren, projectontwikkelaars en speculanten slapend rijk. De vastgoedsector bleek in ons land totaal gecorrumpeerd, ook bij pensioenfondsen (Philips). Het was wederom Willem Treub die de erfpacht invoerde om deze onverdiende inkomens af te romen. In zijn tijd steeg de grondprijs nog mee met het algemene prijspeil, maar in de laatste 60 jaar is de prijs van grond onder woningen in de meeste rijke landen, gecorrigeerd voor inflatie, meer dan verdubbeld. Daardoor is er steeds meer herverdeling van arm naar rijk: van de huurder en de nieuwe woningbezitter naar een ieder die aanspraak maakt op grondinkomen. Denk aan banken (rente), verzekeraars (polissen), tussenpersonen (provisies), makelaars (courtages), woningbezitters (hogere verkoopprijzen) en verhuurders (hogere huren). Nog saillanter is dat de gemiddelde erfenis tegenwoordig voor 50% uit onroerend goed bestaat. Gesubsidieerd huizenbezit (hypotheekrenteaftrek) betekent dat zich zo onverdiend inkomen stapelt op onverdiend inkomen. De tegenwoordige liberalen doen precies het tegenovergestelde als Treub en Van der Linden: verlagen van vastgoedbelastingen. In het collegeakkoord van 2014 hebben D66 en VVD – met steun van de SP! – de erfpacht van Treub zelfs afgeschaft.

    Een derde voorbeeld van onverdiend inkomen zijn patenten. De liberalen in de 19e eeuw vonden patenten een vorm van werkverschaffing voor octrooiadvocaten, een parasitaire juristenklasse. Innovatie zou volgens hen juist gediend zijn zonder patentrecht. In die tijd was Nederland een van de weinige landen zonder patentrecht. Philips startte zijn bedrijf met kennis van Engelse pioniers uit de gloeilampenindustrie, nadat er in Engeland door patentrecht op dat terrein een monopolie was ontstaan. Patenthouders lijken beloond te worden voor hun vindingrijkheid, maar in werkelijkheid bevoordeelt het hen in een goede positie om te lobbyen en benadeelt huidige en toekomstige innovators, zoals patenthouder Philips tegenwoordig vaak laat zien.

    Een laatste vorm van onverdiend inkomen zijn de ridders van de conjunctuur, de mensen en bedrijven die de zeepbellen maken en daarmee desondanks schatrijk worden, zoals in Nederland Dik Wessels en Nina Storms met World Online. Koersen werden ook al in de 19e eeuw gemanipuleerd, kleine beleggers opgelicht en uitgeschud. Toen waren de bubbels Britse kanalen, Amerikaanse spoorwegen en Surinaamse waardepapieren, nu na de internetzeepbellen die in de financiële wereld (Amerikaanse hypotheken, zeer gecompliceerde financiële producten, DSB, de Libor-affaire en de uitwassen in de woningcorporatiesector). De internationale private equity sector gedraagt zich ook als een parasitaire sprinkhanenplaag. Daarom stelde de liberaal Van der Linden voor de financiële sector te hervormen: strenger toezicht, de oprichting van een staatsbank (de Rijkspostspaarbank) en een staatsverzekeringsbedrijf, een progressieve vermogensbelasting (oplopend tot zelfs 100%) om sparen te belonen maar rentenieren moest ontmoedigd worden. Inmiddels is de vermogensbelasting belasting in Nederland echter zelfs regressief: hoe hoger je rendement, hoe lager je belastingdruk. En de Postbank is door een liberaal kabinet geprivatiseerd.

    Vervolgens zijn er in onze moderne veel banen die geen of weinig waarde toevoegen, maar slechts waarde verplaatsen, met name in de dienstensector. En dat zich vreemd genoeg, daar juist de rijkdom zich steeds meer concentreert. Eerst in de landbouw en later in de industrie is rijkdom steeds meer uitzonderlijk geworden. Voedsel en textiel worden extreem goedkoop geproduceerd, bankierdiensten worden (nog steeds) extreem goed betaald. De antropoloog David Graeber, van de London School of Economics, noemde ze in een in 2013 gepubliceerd geruchtmakend essay ‘Bullshit Jobs’ – overbodige banen. Tussen 1971 en 1998 verdriedubbelde het aantal managers in Nederland van 2 tot 6 % van de beroepsbevolking zonder dat we daar iets rijker van zijn geworden: integendeel, uit onderzoek van de TU Delft blijkt dat landen met meer managers juist minder productief en innovatief zijn. Waar in de dienstensector juist nuttig werk wordt verricht – denk aan de zorg, het onderwijs – is de beloning juist relatief lager – ze worden gedomineerd door vrouwen, net als bij onbetaalde zeer nuttige arbeid: huishoudelijk werk, mantelzorg en opvoeding. Terwijl de neoliberale politici niet ophouden te praten over een slanke overheid, groet het aantal bullshitjobs gewoon door maar wordt er fors bezuinigd op nuttige banen in de zorg, het onderwijs en de infrastructuur, waardoor de werkloosheid oploopt en tegelijkertijd honderden miljoenen geïnvesteerd wordt in een werklozenindustrie van sollicitatietrainingen, inspiratiedagen, elevator pitches en zo meer, waarvan de ineffectiviteit al vaak genoeg is aangetoond. Sommige trainingen van het UWV verlengen zelfs de werkloosheid. Winstgevendheid, niet nut, kwaliteit of innovatie bepaalt in een vrije markt wat er gebeurt. Van telemarketeers tot belastingadviseurs: het kan heel rationeel zijn om de ene naar de andere onzinbaan te creëren – je kunt er schatrijk mee worden zonder ook maar iets bij te dragen. En naarmate er meer ongelijkheid is, groeit de vraag aan de top naar bedrijfsadvocaten, lobbyisten en flitshandelaren. Het is steeds winstgevender geworden om juist niet te innoveren. Bregman en Frederik pleiten ervoor om vaarwel te zeggen tegen het dogma dat al het werk de moeite waard is en van de fabel dat geld verkrijgen hetzelfde is als er recht op hebben.

    De mythe van de meritocratie
    Tegenwoordig kunnen dubbeltjes kwartjes worden en andersom. Welvaart kan al in een paar generaties verdampen en een boerenfamilie kan al na een paar decennia een familie van doctorandussen zijn. Maar Gregory Clark, een Amerikaanse econoom aan de Universiteit van Californië, schreef in begin 2014 een boek, The Son Also Rises, dat aantoont dat sociale mobiliteit een illusie is. Uit zijn onderzoek bleek dat in alle onderzochte landen (Engeland, de VS, India, Japan, Korea, China, Taiwan, Chili en Zweden) de sociale mobiliteit nog altijd even is als tijdens de middeleeuwen. Alle retoriek over ‘verheffing’ en ‘emancipatie’ ten spijt: onze sociale status is minstens zo erfelijk als onze lichaamslengte. Al eeuwen. Overal. Volgens Clark komt dat door onze genen, maar het bewijs hiervoor is nogal dun. Je zou ook kunnen betogen dat de verzorgingsstaat gewoon niet genoeg doet, of nog niet lang genoeg bestaat om corrigerende invloed uit te kunnen oefenen. Bovendien is er volop bewijs dat racisme, discriminatie en armoede mensen vasthoudt aan de onderkant.

    We moeten ons afvragen of een meritocratie – een maatschappijmodel waarin de rijkdom en de status van ieder individu wordt gebaseerd op zijn verdiensten – sowieso wel mogelijk is. Immers, de meest fundamentele ongelijkheid is immers de ongelijkheid van geboorte. Er is wel uitgerekend dat 50% van je inkomen afhankelijk is van het land waar je geboren bent, 20% door het inkomen van je ouders en nog eens ruim 10% door je geslacht en etniciteit. Ruim 80% is dus niet afhankelijk van je eigen verdienste. En die kleine 20% ruimte voor eigen talent en ambitie, zijn dat ook niet in ieder geval deels erfelijke eigenschappen? Rousseau en Thomas Paine wezen ons er al ten tijde van de Verlichting op dat vooral onze collectieve erfenis onze welvaart bepaalt: in zekere zin parasiteren wij allen op elkaar, op onze voorouders en op de rijkdommen van de aarde. Dat noemen wij vaak beschaving. Paine redeneerde verder in 1797: als al onze welvaart grotendeels bij onze voorouders vandaan komt, zou het dan niet rechtvaardig zijn om iedereen een dividend van de vooruitgang te geven? Hij was daarmee de eerste die pleitte voor een universeel en onvoorwaardelijk basisinkomen. Daarmee zou de belangrijkste herverdeling niet plaatsvinden tussen arm en rijk, maar tussen generaties.

    Andere mogelijke herverdelingsmechanismen
    Het beeld van ongelijkheid wordt in Nederland wat aan het oog onttrokken doordat Nederland met progressieve belastingen en inkomenssubsidies voor de laagstbetaalden nivellerend optreedt in de verdeling van de inkomens uit arbeid. In de markt is de inkomensongelijkheid hier ongeveer even groot als in de VS, het verschil is dat de overheid veel sterker intervenieert. Dat kan en moet echter nog een stuk sterker en onze voorstellen sluiten wat dat betreft aan bij de eerdere ideeën van Ed Groot en Henk Nijboer, maar Robert Went van de WRR heeft gelijk als hij constateert dat aan de corrigerende, nivellerende effecten van belastingen ook een grens zit. Hij verwijst daarbij naar Inequality: What Can Be Done?, het nieuwe boek van de eminente Britse econoom Anthony Atkinson. De oud-hoogleraar in Oxford en aan de London School of Economics schrijft al zijn hele werkzame leven over de ongelijke verdeling van de welvaart en sociale onrechtvaardigheid. Atkinson gaat na welke consequenties een aanpak van de ongelijkheid heeft voor het technologiebeleid, voor de lonen, voor de zeggenschap in ondernemingen. Het is een mooie, logische stap na Piketty om de aandacht nu te verleggen naar mogelijke oplossingen. De zwaarste politieke lading heeft Atkinsons conclusie dat het standaardantwoord van herverdeling door de overheid en beter onderwijs onvoldoende zal zijn om onrechtvaardige ongelijkheid te bestrijden. De verschillen zijn zo spectaculair groot geworden dat je het niet redt met hier en daar de belasting wat omhoog of meer onderwijs voor mensen aan de onderkant. Als Engeland terug zou willen naar het niveau van ongelijkheid uit de tijd van de Beatles, dan zou de belasting volgens Atkinson met zestien procent omhoog moeten. Atkinson bepleit daarom een ander perspectief. Daarin is de aandacht verbreed van het zwaarder belasten van kapitaal naar de versterking van de macht van de arbeid: Hoe kan de vakbeweging met andere organisatievormen weer aan kracht winnen? Hoe breng je bedrijven tot het inzicht dat zij belang hebben bij technologie die hun werknemers niet overvalt maar het werk juist toegevoegde waarde verschaft? Hoe kun je ondernemingen ervan overtuigen dat hun aandeelhouders niet hun enige belanghebbenden zijn? Bedrijven moeten ook aan hun reputatie denken. Het zou Atkinson daarom niet verbazen als de heersende normen van wat mensen nog acceptabele inkomensverschillen vinden de komende jaren weer strakker worden.

    De WRR bepleit daarom om in de strijd tegen de groeiende sociaal-economische ongelijkheid ook aandacht te geven aan maatregelen die al voor de belastingheffing aan de orde komt in de inkomensvorming correcties aan te brengen. Robert Went pleit als voorbeeld daarbij door de hoogste inkomens onder een CAO te brengen. Dat is maar een van de varianten van zelfcorrigerend optreden door de markt¬sector zelf, zonder hulp van de overheid. Went vertelt over een werkbezoek van de WRR bij Breman, een installatiebedrijf uit de christelijke hoek, waar 1500 mensen werken: ‘Daar hebben de werknemers de helft van de stemmen over alle belangrijke investeringsbeslissingen en krijgen ze ook de helft van de winst. Fascinerend!’ Breman redeneert dat kapitaal en arbeid beide belang hebben bij de continuïteit van het bedrijf. Daarom hebben beide in de visie van Breman ook een gelijk recht op een uitkering uit de winst. De één heeft het kapitaal ter beschikking gesteld, de ander de arbeid. Dat is een mooi voorbeeld van gelijkheidsbeleid buiten de sfeer van de overheid. Het wagemark in Canada is ook een aansprekend voorbeeld. Bedrijven waarvan de directie niet meer verdient dan tien keer het loon van de laagstbetaalde werknemer hebben het recht hun producten van een speciaal keurmerk, het wagemark, te voorzien. Maar waarom zouden we zo’n redelijk principe niet als norm in een Wet op de loonvorming vastleggen?

    Ongelijkheid, neoliberalisme en de PvdA
    Daarnaast is een principieel heroriëntatie gewenst op de heersende neoliberale filosofie binnen onze PvdA als het gaat om de benadering en bejegening van mensen die tot de verliezers van de groeiende ongelijkheid in onze samenleving behoren. De Amsterdamse socioloog Willem Trommel en zijn Vlaamse collega-socioloog Mark Elchardus, emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Brussel (en ook betrokken bij het WBS-project Van Waarde) schrijven hierover in het recente jaarboek van de WBS, Omstreden vrijheid. Voor een emancipatie¬partij is het een aanlokkelijke gedachte dat haar taak is volbracht en het individu zich volledige autonomie heeft verworven. Maar daarmee gelooft de PvdA in een fictie, zeggen beide auteurs, met als gevolg dat neoliberalisme de beleidsmatige keuzes bepaalt in kwesties waarin vrijheid, gelijkheid en solidariteit in het geding zijn. Elchardus geeft aan wel te geloven in het individualisme, als een isme, een politiek streven, in dit geval naar het recht op zelfbeschikking: ‘Het heeft ons leven ten goede veranderd. We zijn zelfstandiger dan ooit en hebben ons bevrijd van geloofsdwang en loos gezag. We hoeven niet meer geknield te leven. Maar het is een vergissing, met ingrijpende gevolgen, om aan te nemen dat dit emancipatieproces is voltooid en we nu een maatschappij hebben van economisch zelfredzame, autonome individuen.’ Anthony Giddens, de intellectuele goeroe van de Derde Weg, heeft die vergissing in de sociaal-democratie geïntroduceerd.

    Het cruciale element in Giddens’ redenering is dat de maatschappelijke instellingen aan de beurt zijn om zich aan te passen aan de voltooide emancipatie. In de praktijk van het beleid houdt dat in dat de overheid allerlei verantwoordelijkheden die vroeger voor rekening van het collectief kwamen nu op individuen afschuift. Elchardus: ‘We worden overladen met verantwoordelijkheden, ook voor keuzes die onze beschikkingsmacht te boven gaan doordat ze voor ons te groot, te complex, te onoverzichtelijk zijn. Dan wordt de eigen verantwoordelijkheid een dogma waarmee de politiek de verzorgingsstaat diep in het hart kan raken.’ Volgens de Vlaamse socioloog gelooft de sociaal-democratie niet meer in collectieve actie om het individu te helpen ontsnappen aan armoede, onveiligheid, onwetendheid. Ooit was dat geloof de drijfveer achter de opbouw van de verzorgingsstaat, met een zware verantwoordelijkheid voor de overheid om onderwijs, zorg, wonen en het pensioen voor iedereen betaalbaar en toegankelijk te houden. ‘De bron van vrijheid lag in het succes van die collectieve actie die mensen in staat stelde tot een grotere grip op hun eigen lot. Niets heeft de mensen meer vrijheid gegeven dan de verzorgingsstaat. Maar net als de liberalen doen de sociaal-democraten het nu voorkomen alsof vrijheid in de eerste plaats een individuele prestatie is. Ze laten de mensen geloven dat de loop die hun leven neemt volledig is te verklaren door hun persoonlijkheid, hun karakter en de keuzes die ze maken. Daarmee importeert de sociaal-democratie het neoliberalisme in haar eigen gedachtegoed. Ik vind dat label, neoliberalisme, wat schimmig, maar een kenmerk is in ieder geval dat het gelooft in individuen die uit eigenbelang handelen. Niemand beter dan het individu zelf kan dat eigenbelang beoordelen, met als logische implicatie dat het de volledige verantwoordelijkheid kan dragen voor wat er met hem gebeurt en de overheid daar geen omkijken meer naar heeft. Net als de liberalen doen de sociaal-democraten het voorkomen alsof vrijheid in de eerste plaats een individuele prestatie is’

    De cruciale schakel tussen neoliberalisme en sociaal-democratie is het idee van persoonlijke autonomie. Dat klinkt goed voor een emancipatiepartij, vanwege de connotatie met mondigheid: je neemt je leven in eigen hand. Maar het wordt benauwend als je je realiseert dat daarom van jou wordt verwacht dat je in competitie treedt met alle anderen, dat je winst moet maken op je leven. Giddens prijst zo’n samenleving aan als een high opportunity, high risk society. Het lullige is alleen dat de opportunities voor de ene klasse zijn en de risks voor de andere. Men bouwt geen succesvol politiek beleid op een verkeerde maatschappijdiagnose. Als de maatschappelijkheid ineenschrompelt ten gunste van de markt resteert voor de mensen weinig anders dan mee te doen in de klopjacht op individueel succes en status. We zijn gaan geloven in een soort ideaalbeeld van assertieve individuen die hun mannetje staan in de wereld van markt en strijd. Dan is het logisch dat de afkeer van afhankelijkheid groeit. Daar ligt de bron van sociale ontbinding. Als je succes hebt, dan is het jouw verdienste, als je faalt, dan heb je het aan jezelf te wijten. Misschien heb je niet genoeg gedaan aan bijscholing, of niet hard genoeg gesolliciteerd. Je verdient in ieder geval geen steun van de gemeenschap als je zó slecht voor jezelf zorgt.

    Het toedelen van verantwoordelijkheid aan mensen is volgens Trommel dan niet anders dan hen verwijtbaar maken. Dat deugt natuurlijk helemaal niet: de samenleving is complexer dan ooit en dan zeggen we tegen het individu dat het al de risico’s maar moet kunnen overzien. De staat kan dat niet meer, ondanks alle toezicht die hij uitoefent, maar van het individu veronderstellen we dat het dat wél kan. Terwijl volgens ons noodlot of dikke pech meer dan voorheen bepaalt of iemand vastloopt. De paradox is dat de overheid zich terugtrekt en tegelijkertijd de burgers meer dan ooit in de gaten houdt. Het een heeft ook met het andere te maken. Een bestuur dat liberale retoriek gebruikt dringt zich steeds dieper in onze levens. Dat is minder verwonderlijk dan het lijkt. De politiek heeft de burgers verantwoordelijk gemaakt voor hun levensloop, maar kan het ook niet laten hen aan te spreken, te corrigeren of te straffen. Rutte stelt zich op als de human resources manager die hij vroeger bij Unilever was, met ons als zijn personeel, zijn human capital, dat moet worden gemanaged en optimaal moet renderen.

    Neoliberaal bestuur vergt een specifiek soort ingrijpen in de leefcondities van mensen, zegt Trommel, om prestatiedruk op hen te kunnen uitoefenen. ‘Het is een pathologische reactie van de politiek op het verlies van maakbaarheid. De samenleving wordt complexer, door de globalisering, de erosie van maatschappelijke verbanden, de migratie. De politiek ervaart dat als verlies van invloed en anticipeert daarop door haar greep op de burgers te vergroten. Vergelijk het met beleggers die verlies zien aankomen en op de beurs nog even binnengraaien wat kan.’ Elchardus: ‘Het is ironisch dat we mensen zozeer zijn gaan controleren in een tijd waarin zoveel wordt gesproken over individuele vrijheid. Die explosie van evaluaties, visitaties, indicatoren is precies in deze periode gekomen, op alle niveaus. Overal is die controle dieper doorgedreven. Ik denk dat dit fenomeen het gevolg is van het feit dat het liberale mensbeeld onvolkomen is. De markt als ordenend mechanisme, dat verhaal krijgen liberalen gewoon niet kloppend doordat het een veel te kale manier is om tegen mensen aan te kijken.’ De sociaal-democratie is te veel meegegaan in de gedachte dat iedereen uit eigen belang handelt. En natuurlijk ondergraaf je dan je eigen waarden. Kun je de waarden die de morele basis vormen van de verzorgingsstaat in stand houden als je kiest voor een economisch model dat mensen bestaansonzeker maakt? De vraag stellen is hem beantwoorden. Dus als onze PvdA zich wil herstellen, dan moet de partij terugkeren naar de eigen waarden..

    Geïnstitutionaliseerd wantrouwen
    Ontbinding ontstaat waar binding ontbreekt. Er is geen binding meer vanwege een geïnstitutionaliseerd wantrouwen van de burger door de Staat:
    • De Wet Boeten en Maatregelen/Fraudewet die weliswaar aangepast nog steeds niet uitgaat van maatwerk: nu worden bijvoorbeeld Wajong-eren gekort op hun uitkering omdat zij niet tijdig aangeven dat zij inkomsten hebben. Vaak omdat men binnen een week niet precies weet wat men verdient, of denkt dat werkgever dit wel regelt. Meestal niet bewust, maar vanwege onmacht dit zelf goed te regelen;
    • De Wet Mulder: mensen die de boete van het CJIB niet kunnen betalen, kunnen meestal geen regeling treffen, maar krijgen boete op boete met alle gevolgen van dien tot gijzeling (gevangenis) aan toe. Er wordt niets opgelost, men wordt alleen verder in de ellende gedrukt;
    • AOW-ers die hun geluk hervinden met een nieuwe vriend of vriendin, maar latten, of uit betrokkenheid de vriend of vriendin verzorgen en daarom voor een (on)bepaalde duur intrekken bij deze persoon en gekort worden op de AOW.
    Zo zijn er nog meer voorbeelden te geven die ertoe leiden dat mensen geen vertrouwen meer hebben in de politiek. Als PvdA hebben we de taak deze staat van ontbinding terug te buigen naar binding. Het vertrouwen van de keizer kunnen we alleen terugkrijgen door het vertrouwen aan die kiezer te geven. We moeten een einde maken aan het wantrouwen in de burger en bovenstaande maatregelen omvormen in het beginsel van ‘vertrouwen, tenzij’.

    Armoede in Nederland
    Volgens de Nederlandse norm zou niemand in Nederland onder de armoedegrens moeten leven, mits mensen een beroep doen op de voorzieningen waar ze recht op hebben. Dat gebeurt echter onvoldoende, onder meer omdat mensen de weg niet weten te vinden, ze zich schamen voor hun problemen of omdat ze geen hulp willen omdat de overheid te ingrijpend beslag legt op hun privéleven. Het niet-gebruik van voorzieningen werd enkele jaren geleden nog actief bestreden. Nu zijn gemeenten, door de bezuinigingen, terughoudender geworden in het onder de aandacht brengen van de mogelijkheden. Ook wordt door de nadruk op eigen kracht steeds meer verwacht dat mensen zelf aanspraak maken op voorzieningen, terwijl het juist kenmerkend is voor de doelgroep dat zij dit niet doen of niet kunnen.

    Traditioneel worden mensen in armoede vooral vanuit ‘administratieve’ kenmerken beschreven. Bijvoorbeeld in termen van leeftijd, geslacht, etniciteit en huishoudenssamenstelling. Als vanuit deze kenmerken naar mensen met schulden gekeken wordt, blijken het vooral alleenstaande werkloze mannen, alleenstaande werkloze vrouwen met kinderen en jonge hoger opgeleide werkende mannen te zijn. Bij bijstandsgerechtigden gaat het met name om werkloze oudere mannen, alleenstaande moeders en immigranten.
    Voor de ondersteuning van mensen met armoede is het weinig zinvol om mensen aan de hand van administratieve kenmerken te beschrijven. Het kan hooguit nuttig zijn om ontwikkelingen in de tijd te laten zien en op hoofdlijnen te beschrijven. Professionals biedt het nauwelijks handvatten. Het gaat namelijk om factoren die niet te beïnvloeden zijn. Ook geven deze kenmerken geen oorzaken aan waarom iemand arm is, hooguit indirect. Een alternatief is om op individueel niveau naar mensen te kijken: naar hun gedrag, houding, motivatie, vaardigheden en beperkingen. Gedrag als oorzaak van armoede is een deel van het verhaal en altijd een deel van de oplossing van financiële problemen. Gedrag impliceert overigens niet dat het de eigen schuld is dat mensen in de problemen zijn gekomen, vaak spelen werkloosheid en echtscheiding een belangrijke rol, zaken die iedereen plotseling kunnen overkomen., ook als je een positieve houding hebt en positieve vaardigheden. Het zijn factoren die te beïnvloeden zijn en die tevens de grenzen aangeven wat mensen zelf kunnen bijdragen aan het oplossen van hun problemen. Het veranderen van gedrag en houding is niet eenvoudig. Mensen moeten zich eerst bewust worden van hun gedrag, zodat zij zelf gemotiveerd worden om te veranderen. Dat is een hele opgave als men bedenkt dat 95% van ons gedrag, ook het onverstandige gedrag, onbewust is en op de automatische piloot wordt uitgevoerd. De knelpunten bij gedragsverandering zijn complexer dan alleen ‘niet willen’ of ‘niet kunnen’. Mechanismen die hier achter zitten en gelijktijdig voor kunnen komen, zijn bijvoorbeeld:
    • Overschatting van het eigen vermogen om te ordenen (20%). Soms is dit gekoppeld aan een verstandelijke beperking;
    • Gebrek aan zelfvertrouwen. Dit heeft te maken met geloof in eigen kunnen en niet met feitelijke mogelijkheden. Mensen die geen vertrouwen in zichzelf hebben, zullen ook geen vertrouwen opwekken bij een werkgever;
    • Aannemen van een slachtofferrol ‘het is niet mijn schuld’ (24%). Dit is een zelfbeschermingsmechanisme omdat ze anders moeten erkennen dat ze zelf de oorzaak en instandhouder zijn van hun situatie;
    • Machteloosheid; en
    • Gebrek aan basale vaardigheden (37%), zoals sociale vaardigheden, lezen/schrijven, zicht houden op vaste lasten.
    In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, zijn er bij een relatief kleine groep mensen (circa 10-15%) zwaarwegende belemmeringen, zoals GGZ-problematiek, verstandelijke beperkingen en verslaving. Als men op deze manier naar armoede kijkt, komen andere probleemgroepen naar voren dan op basis van de administratieve kenmerken. Houding blijkt belangrijker te zijn dan vaardigheden. Bij mensen die een negatieve houding hebben maar wel de juiste vaardigheden is de kans op problemen 90%. Een negatieve houding is bijvoorbeeld schulden normaal vinden, vinden dat schulden niet de eigen schuld zijn en/of niet nadenken over de consequenties van schulden maken. Bij mensen die een positieve houding hebben, maar de vaardigheden missen is de kans op problemen veel lager, namelijk 42%.

    In de aanpak van armoede zou de focus op verandering van gedrag en houding moeten liggen in plaats van op sanctionering. Er is in deze aanpak geen standaardoplossing, maar er moet naar de individuele ondersteuningsbehoefte gekeken worden. Mensen verschillen, dus ook hun ondersteuningsbehoefte. Sommigen kunnen hun problemen zelf oplossen, sommigen hebben tijdelijk ondersteuning nodig (zetje om gedrag te veranderen) en bij een kleine groep (maximaal 5-10%) is structurele hulp nodig. Inspelen op de individuele ondersteuningsbehoefte betekent niet dat de ondersteuning individueel hoeft te worden aangeboden. Dat kan groepsgewijs, mits de groep homogeen is. Voor de professionals betekent dit dat zij met een andere bril naar mensen zullen kijken. Zij moeten hun eigen referentiekader ‘loslaten’ en nagaan wat de ondersteuningsbehoefte van de cliënt is. Om die behoefte te achterhalen zullen zij een open gesprek met hun cliënt moeten aangaan. Dat vereist andere methoden, bijvoorbeeld de methode van motiverende gespreksvoering. Bepalend voor de insteek van de aanpak is of het probleem in iemands houding en/of in het gebrek aan vaardigheden zit. Pas als mensen de juiste houding hebben, heeft het zin om vaardigheden aan te leren. Het lijkt misschien eenvoudiger om iedereen een training aan te bieden, maar als mensen hier niets mee willen, is het alsnog een dure investering. Bovendien kan een neveneffect zijn dat mensen met een negatieve houding de mensen die wel willen, meetrekken in het negatieve gedrag. Beter is het dus om mensen met een negatieve houding eerst te coachen. Als vaardigheden het probleem zijn, is het van belang na te gaan of iemand in staat is de vaardigheden aan te leren.

    Mensen hebben een – meestal negatief – beeld van mensen die arm zijn. Associaties zijn bijvoorbeeld ‘ze willen niet werken’, ‘ze hebben een gat in de hand’ of ‘ze denken dat alles gratis is’. Dit beeld is kort door de bocht en gaat voorbij aan de werkelijkheid die achter de armoedeproblematiek zit. Hoe werkt het dan? Mensen die tijdelijk geen geld hebben, zullen in eerste instantie zuiniger gaan leven, schuiven met rekeningen, lenen bij familie en kennissen, leven met ongemakken (zoals een kapotte vaatwasmachine), berekenend gedrag vertonen (zoals het omwisselen van cadeaubonnen voor geld) of schulden gaan maken. Mensen die langdurig geen geld hebben laten ander gedrag zien, zoals:
    • vermijden van risico’s uit angst voor kosten, bijvoorbeeld ergens niet aan beginnen (zoals een regeling sportfonds) omdat ze weten dat ze dit na een half jaar niet voort kunnen zetten;
    • tegen beter weten in toch meedoen, bijvoorbeeld door de kinderen toch een dagje uit te nemen ondanks dat ze weten dat dit financieel niet kan;
    • uit de band springen, bijvoorbeeld een tv kopen als de uitkering net binnen is onder het mom ‘nu heb ik er geld voor’;
    • vluchten, zoals enveloppen niet openmaken of vluchten in verslavingen (zoals roken);
    • nemen van (te) drastische maatregelen, zoals geen verwarming aanzetten in de winter;
    • verheffen van armoede tot levensstijl, bijvoorbeeld het hele huis inrichten via gratis af te halen spullen;
    • zoeken naar eigen ‘oplossingen’, zoals zwart werken, wiet kweken of prostitutie.
    De gedragingen van mensen in langdurige armoede bevestigen de beelden en vooroordelen over armoede. Mensen in langdurige armoede maken keuzen die voor ‘niet-arme’ mensen onbegrijpelijk zijn. Een theorie die helpt om de gedragingen van mensen in armoede te begrijpen is de theorie van schaarste (Mullainathan, Shafir 2013). Mensen in armoede kampen met schaarste. Ze zitten in een situatie waarin ze minder hebben dan ze voor hun gevoel nodig hebben. Schaarste, of dat nu over geld of tijd gaat, is van invloed op het denkpatroon:
    • Een positief effect van schaarste is focus, alertheid en efficiency. Zo is het verbazingwekkend wat arme mensen met weinig geld kunnen doen;
    • Als die focus doorschiet ontstaat een tunnelvisie en worden mensen onachtzaam, nalatig en verliezen het overzicht. Een langdurige situatie van armoede levert stress op. Die drukte in het hoofd veroorzaakt een tekort aan bandbreedte. Het tekort aan bandbreedte verandert de manier waarop mensen keuzen maken, met als gevolg de ‘onverstandige’ keuzen.
    Het is overigens heel verklaarbaar dat mensen in armoede het overzicht verliezen. Ze krijgen bijvoorbeeld inkomen van meerdere instanties op verschillende momenten. Ze hebben leningen op verschillende plekken, die apart afgelost moeten worden.
    Door het tekort aan bandbreedte is er ten eerste een sterke focus op het ‘hier en nu’. Mensen richten zich op het huidige probleem en niet op de lange termijn. Daardoor dichten ze bijvoorbeeld het ene gat met het andere. Ten tweede heeft een tekort aan bandbreedte invloed op het beoordelingsvermogen. Ten derde is het van invloed op de zelfbeheersing. Hoe vaker mensen een beroep op hun zelfbeheersing moeten doen, hoe moeilijker het wordt. Om mensen in armoede te helpen is het belangrijk dat er weer rust en ruimte in het hoofd komt. Wat is daarvoor nodig in het beleid en in de directe aanpak?

    Het is belangrijk dat mensen geholpen worden om het overzicht te houden. Dat kan op verschillende manieren:
    • Vrijmaken van bandbreedte, bijvoorbeeld door helpen om de brandjes te blussen door stabiliteit in het inkomen aan te brengen en mensen te beschermen bij tegenslagen. Zo is het beter dat mensen zich goed verzekeren dan dat ze beknibbelen op de premie door hun eigen risico te verlagen. Dat gaat goed totdat mensen voor kosten komen te staan;
    • Instellen van een buffer, zodat er ruimte is om fouten te maken;
    • Helpen herinneren, bijvoorbeeld aan afspraken;
    • Inlassen van bedenktijd, bijvoorbeeld door af te spreken dat mensen de labels op kleding pas de dag na aankoop mogen verwijderen zodat ze de kleding nog kunnen terugbrengen; en
    • Het verkorten van deadlines/het opdelen in porties: het geeft meer overzicht als iemand meerdere keren een kleiner bedrag krijgt dan in één keer het gehele bedrag.
    Deze aanpak neigt naar betutteling. Hoe verhoudt zich dat tot de focus op eigen kracht waar nu sterk de nadruk op ligt? Het gaat in de aanpak van armoede vooral om bindkracht, dat wil zeggen:
    • bejegen de persoon respectvol;
    • respecteer de eigen probleemformulering door, als iemand zelf een probleem naar voren brengt, dit ook aan te pakken;
    • geef vertrouwen;
    • geef erkenning en spreek de personen aan op hun veerkracht: ‘hoe heb je het zo lang vol kunnen houden?’
    • respecteer het eigen tempo van de cliënt en diens mogelijkheden;
    • beschuldig en oordeel niet;
    • verplaats je in de ander.

    De hoogte van het inkomen is een belangrijke graadmeter voor de kans op armoede en/of sociale uitsluiting. In Nederland betreft het 15% van de inwoners, in de EU bijna 25%. Volgens het armoedesignalement van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) waren er in 2014 in Nederland nog nooit zoveel armen als nu. Van de 7 miljoen huishoudens moesten er 726.000 (10,3%) rondkomen van een inkomen onder de lage inkomensgrens. Deze grens ligt op 1010 euro per maand, berekend voor een alleenstaande. Het gaat daarbij om meer dan een 1 miljoen mensen. Daarmee is sinds 2008, het jaar van het uitbreken van de crisis, de armoede met meer dan een derde gestegen. Ook de ‘budgetarmoede’ is toegenomen. Het gaat hier om mensen die alleen nog de meest essentiële goederen kunnen aanschaffen: kleding, energiekosten, voedsel, etc. Maar zich geen zaken als uitgaan, vakantie, sport of hobby kunnen veroorloven. Hiervoor ligt de grens op 960 euro per maand: 5,4% van de bevolking leeft op of onder dit niveau. In 2007 lag dit percentage nog op 3,7%. De uiterste vorm van extreme armoede is dak- en thuisloosheid. In december 2013 waren er 27.000 daklozen, 5000 meer dan in 2011.

    Het vangnet in de vorm van de Participatiewet (bijstand), de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) en allerlei toeslagenregeling blijken niet te verhinderen dat mensen tot ernstige en langdurige armoede veroordeeld worden. Sommige groepen, zoals illegalen, worden categorisch uitgesloten. Of er worden drempels opgeworpen om mensen af te houden van voorzieningen. Een voorbeeld is de verplichte maand wachttijd voor jonge aanvragers van een bijstandsuitkering. Er zijn gemeenten die deze wachttijd ook proberen toe te passen bij volwassenen, ook al staat de wet dit niet toe. Ander voorbeeld is het regionale bindingsvereiste voor de daklozenopvang (geen nachtopvang voor daklozen die niet uit de eigen regio komen), waarvoor Nederland in november 2014 op de vingers getikt werd door het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR). Maar het is volgens Gijsbert Vonk, hoogleraar sociale zekerheidsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, vooral het steeds rigider wordende handhavingsbeleid dat mensen in de armoede drijft. Bij de geringste overtreding van de inlichtingenplicht wordt al een boete opgelegd, of er opzet in het spel is of niet. Schuldsanering komt er dan niet meer aan te pas. Dit dwingt mensen langdurig te leven op de beslagvrije voet van 90 procent van de bijstandsnorm. Als die al wordt toegepast, want onlangs meldde de Nationale Ombudsman dat gerechtsdeurwaarders maar ook de Belastingdienst deze norm nogal eens uit het oog verliezen. We weten niet hoe vaak dit de oorzaak is van extreme armoede, want daar wordt geen onderzoek naar gedaan. Onderzoek gaat altijd over in- en uitstroomcijfers, maar de sociale realiteit die hierachter schuil gaat wordt minder interessant gevonden. Ook wijst Vonk op het gevaar dat gemeenten met zoveel bezuinigingen en nieuwe taken steeds minder bereid zijn geld te investeren in de opvang van de allerarmsten in onze samenleving. Dat zie je al bij de uitvoering van de Participatiewet. In de Wet werk en bijstand (Wwb) werd een langdurigheidstoeslag ingevoerd voor mensen die langere tijd in de bijstand zitten. Hoe langer in de bijstand hoe groter namelijk het risico op armoede. De Participatiewet maakte van deze toeslag een individuele voorziening: de toekenning moet het voorwerp worden van maatwerk. Zoals zoveel blijkt bij gemeenten die financiële zorgen en onzekerheden kennen betekent maatwerk zelden meer, maar meestal minder. Sommige gemeenten vullen dit ‘maatwerk’ al zo in dat ze deze hele voorziening categoriaal inperken of zelfs geheel afschaffen. Rotterdam heeft bijvoorbeeld besloten de individuele inkomenstoeslag alleen nog maar te geven aan jeugdigen die zich scholen. Hiermee wordt de bijstand als vangnet ondermijnd.

    Activeringsfilosofie, de bestrijding van fraude en misbruik, de participatiesamenleving of een geïntegreerd vreemdelingenbeleid mag zijn eigen rechtvaardigingsfilosofie hebben, er is ook nog zoiets als een de sociale vangnetfunctie. Herstel van deze vangnetfunctie vraagt om het schrappen van categoriale uitsluitingen, een veel minder streng handhavingsbeleid en een lossere binding tussen uitkering en arbeid. Formele drempels moeten worden geslecht en beperkende uitvoeringspraktijken moeten actief worden tegengegaan en publiekelijk bestraft. De bijstand is er om te voorkomen dat mensen in armoede geraken. Dat vraagt om compassie in plaats van repressie.

    Problematische schulden in Nederland
    In de afgelopen jaren is de schuldenproblematiek in Nederland fors toegenomen. Het is niet precies bekend hoeveel huishoudens zich in een problematische schuldsituatie bevinden of daar een (groot) risico op lopen. In 2013 werd ingeschat dat er tussen de 373.000 en 531.000 huishoudens zijn die zich in een problematische schuldsituatie bevinden. Daarnaast lopen nog eens 719.000 tot 961.000 huishoudens een serieus risico om in een problematische schuldsituatie terecht te komen. Uitgaande van de laagste schattingen en het gemiddelde van ruim twee personen per huishouden zijn er in Nederland dus ruim 700.000 mensen die in problematische schulden leven en ruim een miljoen die daar een serieus risico op lopen.

    Het kost (veel) tijd om een schuldregeling met kwijtschelding te treffen. De schuldhulpverlener kan veel betekenen en regelen maar de schuldenaar moet zelf ook veel doen. En in specifieke situaties zijn er (juridische of beleidsmatige) obstakels waardoor een schuldregeling met kwijtschelding vooralsnog niet mogelijk is. In de afgelopen jaren nam het aantal huishoudens met (problematische) schulden flink toe. Tussen 2008 en 2013 verdubbelde het aantal aanvragen voor schuldhulpverlening. In dezelfde periode zijn veel gemeenten strenge(re) afwijzingscriteria gaan hanteren. De combinatie van een absolute groei en strengere afwijzingscriteria heeft als gevolg dat inmiddels ongeveer een derde van de huishoudens die om hulp vragen vooralsnog niet worden toegeleid naar een schuldregeling. Dit komt neer op ongeveer 35.000 huishoudens dus ongeveer 70.000 mensen. Er zijn ook mensen die vanwege de strengere afwijzingscriteria niet eens meer een beroep doen op de gemeentelijke schuldhulpverlening. Het ligt dan ook in de rede dat het aantal huishoudens met vooralsnog onoplosbare schulden dat wel graag hulp wil hebben (een stuk) hoger ligt. Dat de (problematische) schulden blijven bestaan heeft allerlei (maatschappelijke) gevolgen. Voor de schuldenaar betekent het voortbestaan van de schulden dat er vooralsnog geen einde komt aan de stress en bestaansonzekerheid. Onderzoek wijst uit dat het hebben van (problematische) schulden onder meer bijdraagt aan stress in relaties, gezondheidsproblemen, langduriger uitkeringsafhankelijkheid of een hoger ziekteverzuim op de werkvloer. De maatschappelijke impact van schulden is ook groot. Het Nibud heeft recent berekend dat een schuldsituatie die niet wordt opgelost de maatschappij ruim 100.000 euro kost.

    Veel mensen met financiële problemen worden niet afdoende geholpen. Dat komt door onder meer de zware criteria waaraan zij moeten voldoen om in aanmerking te komen voor schuldhulpverlening, door strenge criteria die gemeenten daarvoor hanteren maar ook door het gedrag en de motivatie van de betrokken personen zelf. Dat staat in een onderzoek van de Hogeschool van Utrecht in samenwerking met de NVVK, de vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren. Volgens de onderzoekers hebben veel gemeenten de schuldhulpverlening de afgelopen jaren anders ingericht en hebben ze (tijdelijke) uitsluitingscriteria opgenomen. Zo worden mensen die geen inkomen hebben of ingeschreven zijn als zelfstandige bij de Kamer van Koophandel uitgesloten – dit laatste wordt overigens in de wet schuldsanering natuurlijke personen (WSNP) zelf voorgeschreven. Ook mensen die een eerder beroep deden op schuldhulp of in een niet afgeronde scheiding zitten komen niet in aanmerking. Ook worden mensen met een koopwoning uitgesloten, zelfs als verkoop daarvan aantoonbaar niet helpt omdat de hypotheek onder water staat en/of omdat de huurlasten hoger zullen zijn dan de aflossing en rente op de hypotheek. Daarnaast zijn veel gemeenten ook gaan screenen op motivatie en vaardigheden. Geconcludeerd wordt in het rapport dat het beleid moet worden aangepast en dat schuldenaren intensiever moeten worden begeleid om hun motivatie om het traject vol te houden te vergroten.

    Uit cijfers van de NVVK over 2013 blijkt dat er in ons land toen 89.000 aanmeldingen waren voor schuldhulpverlening en in 2012 84.500. De gemiddelde schuld steeg in dat jaar tijd van 33.500 euro naar 37.700 euro. Schulden staan zelden op zichzelf, oplossingen zijn zelden voor de hand liggend of simpel. Waar schulden voorkomen ziet de NVVK en de Hogeschool Utrecht verschillende krachten die op schuldenaren inwerken; complexe wet- en regelgeving, schuldeisers met forse dwangmiddelen en schuldenaren die zelden de consequenties van hun keuzes kunnen overzien. Daarnaast is de overheid vaak zelf één van de belangrijkste schuldeisers. De voor de schuldhulpverlening beschikbare middelen staan niet in verhouding tot de grootte en de problematiek van sommige doelgroepen. Onoplosbare schulden zijn ook het resultaat van veel factoren en te weinig middelen om daar antwoord op te geven. De schuldhulpverlening heeft bijvoorbeeld zelden voldoende tijd om ervoor te zorgen dat – vaak wanhopige – schuldenaren in een nieuwe realiteit ‘landen’ terwijl dit voor het proces van schulden beheersen en oplossen van grote waarde is.

    Onder invloed van de Wet gemeentelijke schuldsanering (Wgs) hebben de meeste gemeenten ervoor gekozen om (strenge) afwijzingscriteria te stellen. Een van de gevolgen is dat er schuldsituaties zijn die voorheen oplosbaar waren maar onder het nieuwe beleid (vooralsnog) onoplosbaar zijn geworden. Denk aan criteria als: dat mensen hun vaste lasten betaald moeten hebben in de periode voordat ze een beroep deden op de schuldhulpverlening, hun administratie tot op zekere hoogte op orde moeten hebben of niet eerder (in de afgelopen 2 tot 5 jaar) een beroep deden op de schuldhulpverlening. In veel gemeenten hebben schuldenaren nauwelijks tijd om op zich in te laten werken wat er allemaal van hen wordt gevraagd om uit de schulden te komen. Ze hebben op het moment van aanmelding vaak geen idee dat een schuldenvrije toekomst van hen vraagt dat zij kostgeld vragen aan meerderjarige inwonende kinderen, de auto de deur uit doen of hun huis verkopen. In de meeste gemeenten is er geen of weinig tijd om deze grote opgave te doordenken, aan het idee te wennen en in actie te komen. Als de schuldhulpverlener in een keer alle consequenties op een rij zet is de impact daarvan zo groot dat dit weerstand oproept. Dat draagt bij aan (onnodige) uitval. In een proces met meerdere afspraken (met dezelfde schuldhulpverlener) is ruimte voor een verwerkingsproces. Dat is een gemis omdat het voorzien in activerende motiverende ondersteuning bij deze beweging onnodige uitval zou kunnen voorkomen. Er lijkt sprake te zijn van een groeiende groep waarbij het inkomen structureel te laag is voor de vaste lasten. In die situaties kan de schuldhulpverlening weinig voor de schuldenaar betekenen. De sleutel ligt bij woningcorporaties om te voorzien in goedkopere huisvesting.

    Gedrag blijkt op diverse manieren een rol te spelen bij de onoplosbaarheid van schulden. Het proces van schuldhulpverlening duurt lang. De schuldhulpverlener kan de schuldenaar aan een schuldenvrije toekomst helpen maar daarvoor moet wel voorzien worden in cruciale randvoorwaarden (administratie voldoende op orde, toeslagen conform inkomen etc.). Het traject vraagt dus een grote inspanning van de schuldenaar. Die kan of wil die inspanning niet altijd leveren. Het ontbreekt de schuldenaar vaak aan inzicht of de inspanningen zullen bijdragen aan de gewenste uitkomst. Dit werkt negatief uit op de motivatie en daarmee het gevraagde gedrag. Ook is er in gemeenten niet altijd ondersteuning voorhanden voor schuldenaren die niet zelfstandig kunnen voorzien in de cruciale randvoorwaarden. In wetenschappelijke termen zijn veel schuldenaren ambivalent ten aanzien van hun wens om uit de schulden te komen. Ze willen wel uit de schulden komen maar willen of kunnen daar niet (alle) inspanningen voor leveren die van hen gevraagd worden. Of ze kunnen dat niet direct. In de huidige inrichting van de schuldhulpverlening worden er producten aangeboden die uitgaan van motivatie bij de schuldenaar. Het ontbreekt aan producten waarin het motiveren van de schuldenaar de kern vormt. Schaarste en gebrek aan basisbehoeften hebben een duidelijke impact op het gedrag van schuldenaren, en in de huidige situatie wordt gedrag daarom te snel als niet gemotiveerd gelabeld en de schuldenaar uitgesloten van schuldsanering.

    3. Wat te doen: doelstellingen en een actieplan
    Eerlijk delen en gelijke kansen behoren leidende beginselen te zijn: de groeiende inkomens- en vermogensongelijkheid bedreigt de samenhang in onze samenleving, belemmerd gelijke kansen en daarmee de economische groei. Dat geldt mondiaal en in Europees verband, maar niets belet ons om dat ook nationaal tot een speerpunt van beleid te maken. Dit actieplan concentreert zich op het nationale perspectief – in een ander document richt Linksom! zich op het Europese en mondiale perspectief.

    3.1 Doelstellingen

    De doelstellingen van dit actieplan zijn:
     De komende tien jaar wordt de vermogensongelijkheid in Nederland verkleind, waardoor de armste 80% van de bevolking tenminste 60% van het bezit heeft gekregen;
     Het door lagere en middeninkomens de afgelopen dertig jaar geleden koopkrachtverlies wordt in de komende 4 jaar gecompenseerd;
     Armoede (besteedbaar inkomen lager dan bijstand op 100% niveau (zonder alleenstaande korting) wordt binnen 4 jaar uitgebannen in Nederland;
     Binnen ondernemingen en instellingen wordt het maximale verschil tussen hoogste en laagste beloning wettelijk begrensd;
     De inkomens van zgn. street-level-professionals in de publieke sector zoals in het onderwijs en de zorg worden met tenminste 10% verhoogd (dus exclusief die van managers, medisch specialisten en andere huidige veelverdieners)
     De problematische schulden worden binnen 4 jaar met tenminste 50% teruggebracht en het aantal huizen met hypotheken die onder water staan wordt met tenminste 70% teruggebracht in 4 jaar;
     De Fraudewet in de sociale zekerheid wordt direct ingetrokken en vervangen door een aanzienlijk minder repressief systeem;
     Iedereen met een laag inkomen heeft recht op een betaalbare, goede en duurzame woning. Binnen 10 jaar is dit ideaal gerealiseerd;
     In het onderwijs wordt de doorstroming van lagere inkomens naar hoger onderwijs verdubbeld in 10 jaar, daalt het aantal schoolverlaters zonder diploma naar beneden de 5%, en komen er tenminste 10.000 banen bij op MBO-2 en -3 niveau door middel van job-carving.

    3.2 Actieplan

    Bij de aanstaande belastingherziening moet de grondslag voor het heffen van belasting verbreed worden in ruil voor lagere tarieven en vooral verhoging van de arbeidskorting (dit geeft m.n. gunstige effecten waar dat het meest nodig is – de onderkant van de arbeidsmarkt). Net als in Denemarken moeten we streven naar een brede grondslag van de vermogensbelasting tegen een laag tarief met een hoger tarief op grote vermogens. Het bevorderen van het aandeelhouderschap van werknemers helpt ook de ongelijkheid tegen te gaan. Dividenduitkeringen aan werknemers worden daartoe fiscaal aantrekkelijker gemaakt. BTW-verhogingen om een verhoging van de arbeidskorting te financieren zullen de koopkracht van vooral de lagere en midden inkomens aantasten, en dus de ongelijkheid weer doen toenemen en het economisch herstel bemoeilijken. Zo’n verhoging is dus niet acceptabel, anders dan om productie en consumptie gericht te verduurzamen. Ook een uitbreiding van gemeentelijke belastingen is alleen aanvaardbaar als dit de maatregelen om nationaal de belastingen eerlijker over rijk en arm te verdelen niet frustreert. Een progressieve verhoging van de OZB kan daarbij een middel zijn. Concrete en meetbare aanpak van belastingontwijking door multinationals en superrijken moet onderdeel uitmaken van de belastingherziening met aanpak van de brievenbusfirma’s, het openbaar en transparant maken van rulings die de Belastingdienst treft met ondernemingen, en het belasten van in het buitenland gestalde inkomsten en vermogens van in Nederland gevestigde multinationals en superrijken. Een eerlijker erfenisbelasting (niet tussen partners, maar tussen generaties) is ook een belangrijk instrument om de overerving van ongelijkheid tegen te gaan. In het komende decennium moeten voorts stapsgewijs de hypotheekrenteaftrek verder verlaagd worden, met progressief oplopende extra stappen voor woningen met een waarde boven de € 0,5 miljoen respectievelijk € 1 miljoen. Tenslotte moeten directeur-grootaandeelhouders (dga’s) meer belasting gaan betalen: zij stellen een hoog inkomen en dus belastingheffing uit, en doen gemiddeld slechts eens in de zeven jaar aangifte, terwijl de fiscus met alle andere belastingplichten wel jaarlijks afrekent. Dga’s zitten zo hun geld op te potten totdat het weer aantrekkelijker wordt om het uit te keren, in plaats van het geld in de economie te besteden. Dit is slecht voor het economisch herstel en onrechtvaardig naar de andere belastingbetalers. Ook het doorschuiven van vermogens in het successierecht voor ondernemers moet daarbij zwaarder worden aangeslagen. Een bedrijf mag natuurlijk niet kapotgaan als je het doorgeeft, doordat de fiscus langskomt. Daarom zijn er nu ook doorschuifmogelijkheden en vrijstellingen, maar de maatvoering is uit het lood, zo is door verschillende fiscalisten al vaak geconstateerd. Bij deze belastingherziening moet er nu eindelijk iets aan gebeuren.

    Op het terrein van inkomens moeten er maatregelen worden genomen die gericht zijn op het tegengaan van excessieve beloning. Er komt een Wet op de loonvorming, die een plafond instelt voor de verhouding tussen de laagste en de hoogste inkomens van werknemers en bestuurders in een bedrijf of organisatie, en die bij een CAO als voorwaarde voor algemeen verbind verklaring stelt dat alle inkomens in een bedrijf of bedrijfstak daaronder vallen.

    Hogere lonen zijn belangrijk om de bestedingen van consumenten weer te laten toenemen. De overheid geeft het voorbeeld door de lonen in de (semi-)publieke sector te compenseren voor het in het afgelopen decennium opgelopen koopkrachtverlies. Daarnaast worden salarissen in o.m. het onderwijs en de zorg opgetrokken om het werk in deze sectoren aantrekkelijker te maken voor goed opgeleide professionals.

    De inkomenspositie van de minima (minimumloon en lager, en van AOW-ers met geen of slechts beperkt aanvullend pensioen) moet worden versterkt. Hun reële inkomen moet substantieel omhoog. Het netto-minimumloon en de netto-uitkeringen voor bijstand, AOW en WIA moeten worden verhoogd voor een verbeterde koopkracht. De AOW kortingen voor partners en inwonende kinderen moeten worden geschrapt en dit wordt tenminste deels gefinancierd door verdere fiscalisering van de AOW. Daarnaast wordt bij de hervorming van de aanvullende pensioenen het bereiken van 70% van het in de laatste 10 jaar verdiende loon, inclusief indexering, als nieuwe norm centraal gesteld, tezamen met een regeling die de verplichting van aanvullende pensioenen ook gelijk stelt voor flexibele arbeidscontracten en ZZP-ers met een inkomen tot tenminste het modaal inkomensniveau in een bedrijf of bedrijfstak waarvoor de aanvullende pensioenplicht geldt. Er komt ook een wettelijke regeling voor arbeidsongeschiktheid voor ZZP-ers, waarbij opdrachtgevers en de ZZP-er zelf de premie betalen.

    De netto-huur en netto-zorglasten moeten voor minima significant omlaag. In de zorg moet dat gerealiseerd worden door lagere eigen bijdragen en meer inkomensafhankelijke premie. De zorgtoeslag kan dan worden afgeschaft. Er komt een plan door matiging van de huren en/of verdere verhoging van de huurtoeslagen om de sterk toenemende betalingsproblemen als gevolg van de inkomensafhankelijke huurverhogingen aan te pakken. De uitgaven aan huurtoeslag nemen nu weliswaar toe maar zijn onvoldoende om de huurstijgingen op te vangen. Het aanbod van goedkope en duurzaam goede huurwoningen is ook veel te beperkt en slinkt bovendien in rap tempo. Door de verhuurdersheffing in te ruilen voor een investeringsverplichting komt er meer aanbod van duurzame sociale woningen. Daardoor zal ook de doorstroming beter op gang kunnen komen. De huurdersbescherming behoeft dan ook niet te worden aangetast – dat middel kan geen begaanbare weg voor een sociale PvdA zijn.

    De armoedeval moet verder worden bestreden door te voorkomen dat er bij 0-urencontracten lang geen of een te lage aanvulling plaatsvindt, en door noodzakelijke kosten die voor het werk gemaakt moeten worden (kinderopvang, reiskosten, werknemerskosten zoals uniform of eigen materiaal, of scholing) ook mee te nemen in een eventuele aanvulling.

    Er moet een nationaal armoedebeleid worden gevoerd, waarbij gemeenten in termen van medebewind maatvoering kunnen betrachten. Gemeenten krijgen daartoe ruim extra middelen. Categoriale uitsluiting van bijstand en bijstandstoeslagen en het opwerpen van formele drempels om in aanmerking daarvoor te komen moet expliciet worden verboden, actief worden tegengegaan en publiekelijk bestraft te worden. Het uitgangspunt van zo’n armoedebeleid is dat getracht wordt mensen op maat te ondersteunen en te stimuleren tot gedragsverandering die hun uit de armoede helpt in plaats van de huidige normatieve repressieve benadering: compassie in plaats van repressie. Dit vraagt bij gemeenten aanzienlijk meer middelen en professionals. Professionals die mensen uit de armoede proberen te begeleiden moeten onder meer getraind zijn in competenties en bewezen werkwijzen, zoals de methode van motiverende gespreksvoering. Dat gaat om intensieve trajecten. Het heeft als voordeel dat professionals en vrijwilligers de cliënt op dezelfde manier benaderen en dezelfde boodschap uitdragen. De inzet van vrijwilligers bij armoedebestrijding en schuldsanering moet beperkt blijven tot de ondersteuning van professionals: het is een vak om dat goed te kunnen doen. Als er vrijwilligers ingezet worden, moeten deze goed ondersteund en begeleid worden – dit is zwaar en moeilijk werk. De situatie van kinderen in armoede en/of uitsluiting moet op korte termijn concreet, resultaatgericht en meetbaar aangepakt worden. Hierbij moeten deze regelingen voor alle kinderen, in alle gemeenten uniform toegankelijk zijn. Ook het discrimineren en/of uitsluiten van kinderen moet met een gericht pakket van maatregelen meetbaar aangepakt worden. Voor de beperkte (5-10% multi-problematiek) groep die structureel een beroep doet moeten gemeenten een volwaardig vangnet bieden. Het aanbod van gemeenten moet als regel bekend zijn en actief onder de aandacht worden gebracht bij de mensen voor wie dat aanbod bedoeld is.
    Vanuit de uitvoering kan ook veel worden gedaan voor een effectievere aanpak van armoede:
    • Maak als organisatie/management een keuze hoe je het in de uitvoering wilt doen (kijk op de klant). Als gekozen wordt voor ‘cliënt centraal’ stel professionals dan ook in de gelegenheid om te werken op die manier. Bedenk dat empathische open gesprekken niet meer tijd hoeven te kosten.
    • Kijk eerst naar iemands houding en vaardigheden en bepaal op basis daarvan de insteek van de aanpak.
    • Ga open het gesprek met de cliënt aan.
    • Neem mensen tegen zichzelf in bescherming en geef ze, als ze daar niet mee kunnen om gaan, geen keuzen.
    • Enthousiasmeer mensen door te achterhalen wat hun passie is en dit mogelijk te maken.
    • Zorg dat het aanbod, voor de mensen die het echt nodig hebben, bekend is en actief onder de aandacht wordt gebracht.
    • Zorg dat ook digitale informatie begrijpelijk en toegankelijk is. Zo niet, zullen arme mensen hier soms ondersteuning bij moeten vragen en dat stimuleert onbedoeld dat ze de verantwoordelijkheid bij anderen leggen.
    • Ga eens in de schoenen staan van iemand die arm is, bijvoorbeeld via het lopen van een stage.

    De wettelijke regeling voor schuldsanering moet worden aangepast opdat meer mensen sneller een regeling kunnen krijgen, schulden echt gesaneerd worden en de stijging van private schulden wordt tegengegaan. De bezuiniging van 40% op het budget van gemeentelijke schuldsanering wordt tenminste volledig teruggedraaid. Een beter werkende schuldsanering (met lagere toegangsdrempels en een verbod op categorale juridische uitsluitingen, betere registraties, een lagere en simpelere beslagvrijevoet die ook simpel moet kunnen worden afgedwongen door de schuldenaar, betalingsregelingen bij de CJIB, fraudeschuld uit sociale zekerheid moet niet leiden tot uitsluiting maar deze moeten meegaan in de schuldsanering, waarbij deze specifieke schulden niet kwijtgescholden worden, maar na afloop van de schuldsanering verder in termijnen moet worden afgelost, aparte trajecten voor kleinere schulden bij lage inkomens zoals het Gierfonds, meer begeleiding van de schuldenaars met meer tijd als dat nodig en nuttig is voor de aanvaarding van schuldsanering bij de schuldsanering maar ook snellere en effectievere procedures als de schuldenaar bereid is en die ook ingezet moeten kunnen worden door de schuldenaar), een wettelijke opdracht aan woningcoöperaties om te voorzien in herhuisvesting bij schuldenaars met te hoge woonlasten, bij beslaglegging bij eigen woningbezitters ook bij hogere hypotheeklasten daarmee rekening te houden opdat de lopende termijnen betaald kunnen worden, en een snellere sanering van hypotheekschulden die onder water staan om de woningmarkt echt weer vlot te trekken. Deels zal aanpassing van de huidige wet- en regelgeving noodzakelijk zijn, daar waar nu vooral aandacht is voor handhaving en minder op bestaans- en inkomenszekerheid. Bij gemeenten dienen beleidsplannen zo opgesteld te worden dat de toegang tot de schuldhulpverlening voor meer schuldenaren open staat. Daarnaast zal ook de schuldhulpverlening zich beter op de behoeften van alle doelgroepen moeten richten. Schuldenaren hebben kwaliteiten en vaardigheden waarop kan worden ingezet maar ook kwetsbaarheden en gebreken waar men rekening mee moet houden. In het rapport van de Hogeschool Utrecht en de NVVK staat de suggestie om budgetbeheer verplicht in te zetten bij mensen die niet begeleid kunnen worden naar schuldsanering en niet goed in staat zijn hun vaste lasten, zoals huur of energie zelf te betalen. Op deze wijze wordt ervoor gezorgd dat de meest belangrijke levensbehoeften veilig worden gesteld. Ook moet nagedacht worden hoe voorkomen kan worden dat zij nieuwe schulden maken. Ook wordt voorgesteld om producten te ontwikkelen in het kader van de schuldhulpverlening die erop gericht zijn de ambivalentie bij schuldenaren ten aanzien van het aanvaarden van schuldhulpverlening op te lossen en de schuldenaar een eigen plan te laten ontwikkelen hoe de schulden worden opgelost en welke ondersteuning daarbij nodig is.

    Een verdere verlaging van de hypotheekrenteaftrek, zoals hiervoor al voorgesteld, is een bijdrage aan een eerlijker belastingstelsel, maar dient tevens ter financiering van een plan ter sanering van het stuwmeer aan woningen dat qua hypotheek onder water staat: waarvan de hypotheekschuld (vaak veel) hoger is dan de waarde van het pand: dat geldt op dit moment nog steeds voor ongeveer 1/3 van alle hypotheken! Voor doorstromers wordt de Nationale Hypotheekgarantie uitgebreid naar hypotheken voor financiering van restschulden. Daarnaast moeten mensen in staat worden gesteld om hun pensioenopbouw of hun pensioenpremie te gebruiken voor de aflossing van hun restschulden, in ruil voor een lager aanvullend pensioen of langer doorwerken.

    De kinderbijslag wordt eindelijk inkomensafhankelijk gemaakt. De opbrengsten daarvan kunnen ten goede komen aan de financiering van dit actieplan.

    De huidige Fraudewet wordt nog dit jaar vervangen door een wet die geen boetes meer legt als er niet gefraudeerd wordt en die geen omkering van de bewijslast meer bevat. Mensen met een uitkering worden niet bij voorbaat als fraudeurs en onwilligen neergezet en behandeld, maar met normaal menselijk respect. De regels over een tegenprestatie in de Wet werk en bijstand worden vervangen door regels waarbij vrijwilligheid een principieel uitgangspunt vormt en er zwaarder toezicht en sancties komen op gemeenten die blijven vasthouden aan dwangarbeid en repressie, en op gemeenten die daarmee verdringing plegen op de arbeidsmarkt.

    De ongelijkheid die mensen uit elkaar drijven en die een nieuwe onderwijs-standensamenleving lijkt te forceren, met een ongekende nieuwe tegenstelling tussen hoger opgeleiden en lager opgeleiden, met middelbaar opgeleiden daartussen ingeklemd, vormt een enorme uitdaging. Die ongelijkheid, dat uit elkaar drijven, moet met grote urgentie worden aangepakt. Ons ideaal is een eerlijke verdeling van hoop en levenskansen. Onderwijs is de koninklijke manier om levenskansen te vergroten. Wij willen daarom de sociale doorstroming zoveel mogelijk maximaliseren door de selectieleeftijd zo lang mogelijk uit te stellen, kinderen uit kansarme groepen extra ondersteunen opdat ze tenminste een startkwalificatie behalen, stapeling van studies (MBO-HBO-WO) makkelijker maken, zoveel mogelijk jongeren een startkwalificatie geven, school- en studie-uitval minimaliseren en geen financiële drempels voor lage en lagere middeninkomens voor deelname aan het onderwijs opwerpen. Daarnaast dient er te worden geïnvesteerd in vakopleidingen. Werk dat elementaire scholing vergt moet worden geherwaardeerd, en job-carving moet blijvend werk mogelijk maken voor werknemers met een MBO-2 en -3-niveau, dat nu door robotisering structureel dreigt te verdwijnen. Het onderwijs moet gelijke kansen bieden, niet in de liberale betekenis van een level playing field, maar in de sociaal-democratische betekenis die extra kansen geeft aan degenen die dat van thuis uit niet krijgen. Er moet ook kordaat worden gestreden tegen de discriminatie in het onderwijs waarvan sommige groepen het slachtoffer zijn. In het hoger onderwijs wordt het asociale leenstelsel gewijzigd in een stelsel dat eigen bijdragen collectief vorm geeft met echte inkomenssolidariteit en zonder private schulden. In het funderend onderwijs moet uit oogpunt van preventie van armoede en schulden aandacht gegeven worden aan hoe je goed met je geld omgaat en hoe het werkt in ons land met belastingen, premies en andere financiële verplichtingen en rechten.

    3.3 Financiering

    In verschillende voorstellen uit het bovenstaande actieplan zijn al maatregelen opgenomen die ook geld opleveren:
     In de belastingherziening kunnen extra inkomsten gerealiseerd worden door een eerlijker vermogensbelasting, minder belastingontwijking, meer erfenisbelasting en meer belasting voor directeur-grootaandeelhouders;
     De kinderbijslag wordt inkomensafhankelijk gemaakt.
    Daarnaast leveren de maatregelen in ons Plan voor de Arbeid extra duurzame groei op, waardoor er meer belastinginkomsten zullen zijn, en geeft die meer ruimte om anticyclisch begrotingsbeleid te bevorderen. De grotere koopkracht ten gevolge van dit actieplan versterkt de binnenlandse bestedingen enorm en draagt daardoor ook weer bij aan meer groei en hogere belastinginkomsten.

1 bericht aan het bekijken (van in totaal 1)

Je moet ingelogd zijn om een reactie op dit onderwerp te kunnen geven.